کهنترین سند شناختهشده دریانوردی جهان، برپایهی یافتههای باستانشناسی چغامیش خوزستان، نزدیک به هشت هزار سال پیش بازمیگردد؛ سندی که از وجود کشتیرانی در پهنهی آبی جنوب ایران نشان دارد. با این همه، پژوهشگران میراث دریانوردی باور دارند یکی از مهمترین پروندههای میراث ناملموس ایران در یونسکو، امروز در آستانهی تهدیدهایی قرار گرفته که از نابودی دانش سنتی ساخت شناورهای چوبی تا خروج لنجهای ایرانی از کشور را در بر میگیرد.
از آنچه رخدادنگاران آوردهاند، به خوبی میتوان بر جایگاه والای زبان فارسی در روزگار چیرگی تازيان بر کشورمان پی برد. زبان اعراب، هیچگاه در سرزمین ایران جا باز نکرد و به میان تودهی مردم راه نیافت. بنابراین، گرچه ایرانیانی که با عربان سر و کاری داشتند، به ناچار عربی آموخته و با آن تنها نیازمندیهای روزانهی خود را برمیآوردند، اما زبان ایشان همچنان فارسی و لهجههای گوناگون و زیبای آن بود.
گسترهی «تُلبرمی» که به نام «برمک» نیز شناخته میشود، بازماندهای از دورهی ایلامی تاریخ ایران است و اکنون در نزدیکی روستایی به نام کیمه، در شهرستان رامهرمز، در استان خوزستان، جای دارد. باستانشناسان، تلبرمی را شهری ایلامی بوده اسمیدانند که در گذر زمان به زیر خاک رفته و از شُکوه پیشیناش چیزی جز تلی از خاک و آثاری که بسیاری از آنها را قاچاقچیان به غارت بردهاند، چیزی نمانده است. این تپهی باستانی در سال 20 تیرماه 1347 خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و اکنون از آن زمان68 سال میگذرد.
آتشکدهی نطنز، بازمانده از دورهی ساسانیان، در باغشهر تاریخی نطنز، در استان اصفهان، یادگاری گرانبها از دورهای شکوهمند از تاریخ ایران است. این سازهی دینی در 18 تیرماه 1311 خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. امروز نودوچهارمین سال از سپری شدن آن ثبت تاریخی است.
«تاتها و تاتی، مردمان و زبانی ایرانی»
در نوشتههای بسیاری، «تات» به معنی ایرانی (غیرترک) به کار رفته است. چنانچه در لغاتالترک کاشغری (۴۶۶ مَهی)، واژهی تات برابر «الفارسیه» و تَت به معنای ایرانی آمده است. در متلهای ترکزبانان تبریز، تات به معنای دانا و شهرنشین است. در لغتنامهی دهخدا، تاتها مردمی فارسیزبانند که به زبان کهن و بومی سخن میگویند.
انگار سایهای قدیمی، زخمی کهنه یا قصهای ناتمام از پشتپرده تاریخ خانواده، هنوز در جان ما نفس میکشد.
