چندی پیش دکتر ندا غیاثی، استاد دانشگاه هنر، به خواستاری «انجمن علمی- دانشجویی تاریخ دانشگاه تهران» دربارهی «مفهوم تاریخ در شاهنامهی فردوسی» در تالار کمال دانشکدهی ادبیاتوعلوم انسانی دانشگاه تهران سخن گفت. گزارشی از سخنرانی او را پیش رو دارید. دکتر غیاثی نویسندهی کتاب ارجدار «کارستان سخن؛ درهمتنیدگی تخیل و واقعیت در شاهنامه» (از انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار- 1403) است.
اسماعیل یغمایی، باستانشناس نامی ایران، 28 تیرماه 1405 خورشیدی درگذشت. نگاهی گذرا به کارنامهی علمی و باستانشناسی او، گرامیداشت کوششهای دلسوزانهاش برای شناخت گذشتهی باستانی ایران است.
* روزبه پارسی (ابن مقفّع) با ترجمۀ رسالات عصر ساسانی از پهلوی به زبان عربی ضمن حفظِ آنها از کتابسوزی های رایج کوشید تا به احیای مفاخر ملّی بپردازد.
* مانند دیگر فرزانگان ایرانشهری، روزبه پارسی (ابن مقفّع) عقلانیّت، عدالت و شایستگی را عامل مشروعیّت و بقای حکومتها می دانست.
* شیفتگی روزبه پارسی به تاریخ و فرهنگ ایران وقتی با بی اعتنائی وی به مناسک اسلامی درهم آمیخته می شد او را مورد سوء ظنِ شریعتمداران قرار می داد.
شهداد در شامگاه آدینه 26 تیر، در حالی دهمین سالروز ثبت جهانی بیابان لوت(27 تیرماه) را گرامی داشت که دمای هوا در گرمترین ساعتهای روز به 48 درجهی سانتیگراد رسیده بود؛ گرمایی که نه تنها از شور مردم برای باشندگی در این آیین نکاست، بلکه بهگونهای یادآور هویت سرزمینی بود که امروز به نام یکی از شاخصترین چشماندازهای طبیعی جهان شناخته میشود.
«اسماعیل یغمایی» باستانشناس پیشکسوت، از برجستهترین پژوهشگران باستانشناس و از چهرههای اثرگذار در شناخت، پژوهش و نگاهبانی از میراثفرهنگی کشور، در پی سکتهی مغزی در یکی از بیمارستانهای تهران بستری شد.
کهنترین سند شناختهشده دریانوردی جهان، برپایهی یافتههای باستانشناسی چغامیش خوزستان، نزدیک به هشت هزار سال پیش بازمیگردد؛ سندی که از وجود کشتیرانی در پهنهی آبی جنوب ایران نشان دارد. با این همه، پژوهشگران میراث دریانوردی باور دارند یکی از مهمترین پروندههای میراث ناملموس ایران در یونسکو، امروز در آستانهی تهدیدهایی قرار گرفته که از نابودی دانش سنتی ساخت شناورهای چوبی تا خروج لنجهای ایرانی از کشور را در بر میگیرد.
از آنچه رخدادنگاران آوردهاند، به خوبی میتوان بر جایگاه والای زبان فارسی در روزگار چیرگی تازيان بر کشورمان پی برد. زبان اعراب، هیچگاه در سرزمین ایران جا باز نکرد و به میان تودهی مردم راه نیافت. بنابراین، گرچه ایرانیانی که با عربان سر و کاری داشتند، به ناچار عربی آموخته و با آن تنها نیازمندیهای روزانهی خود را برمیآوردند، اما زبان ایشان همچنان فارسی و لهجههای گوناگون و زیبای آن بود.
گسترهی «تُلبرمی» که به نام «برمک» نیز شناخته میشود، بازماندهای از دورهی ایلامی تاریخ ایران است و اکنون در نزدیکی روستایی به نام کیمه، در شهرستان رامهرمز، در استان خوزستان، جای دارد. باستانشناسان، تلبرمی را شهری ایلامی بوده اسمیدانند که در گذر زمان به زیر خاک رفته و از شُکوه پیشیناش چیزی جز تلی از خاک و آثاری که بسیاری از آنها را قاچاقچیان به غارت بردهاند، چیزی نمانده است. این تپهی باستانی در سال 20 تیرماه 1347 خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و اکنون از آن زمان68 سال میگذرد.
آتشکدهی نطنز، بازمانده از دورهی ساسانیان، در باغشهر تاریخی نطنز، در استان اصفهان، یادگاری گرانبها از دورهای شکوهمند از تاریخ ایران است. این سازهی دینی در 18 تیرماه 1311 خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. امروز نودوچهارمین سال از سپری شدن آن ثبت تاریخی است.
«تاتها و تاتی، مردمان و زبانی ایرانی»
در نوشتههای بسیاری، «تات» به معنی ایرانی (غیرترک) به کار رفته است. چنانچه در لغاتالترک کاشغری (۴۶۶ مَهی)، واژهی تات برابر «الفارسیه» و تَت به معنای ایرانی آمده است. در متلهای ترکزبانان تبریز، تات به معنای دانا و شهرنشین است. در لغتنامهی دهخدا، تاتها مردمی فارسیزبانند که به زبان کهن و بومی سخن میگویند.
انگار سایهای قدیمی، زخمی کهنه یا قصهای ناتمام از پشتپرده تاریخ خانواده، هنوز در جان ما نفس میکشد.
پیش از آنکه خط هوایی خوشنام «ایراناِیر» در سال 1341 خورشیدی آغاز به کار کند، شرکتی به نام «هواپیمایی ایران» در سال 1325 بنیان گذاشته شده بود. اما ایرانایر بود که به سبب ناوگان مجهز خود به آوازهای بلند در میان خطهای هواپیمایی جهان دست یافت و در 13 تیرماه 1344 خورشیدی نخستین پرواز خود با هواپیماهای جت را آغاز کرد.
* روزبه پارسی (ابن مقفّع) برجسته ترین حافظِ حافظۀ ملّی و تاریخی ایرانیان پیش از فردوسی بود.
* «تعریب»(عربی گرداندنِ نام های ایرانی) باعثِ هویّت زدائی از شخصیّت های تاریخ ایران شده است. ما قرن ها است که از شناختِ نام و نشانِ واقعیِ بسیاری از فرزانگان تاریخ و فرهنگ ایران، محروم مانده ایم.
* وجود ده ها «تاج نامه» نشانۀ تداوم خاطرۀ شهریاریِ ساسانی پس از اسلام است.
زبان پدیدهای شگرف و پیچیده است و از برجستهترین تواناییهای ما آدمیان به شمار میآید. همهی جانوران دارای سامانههایی برای داد و شد، میان خود هستند، اما آدمها از پیشرفتهترین این سامانهها که همان «گفتار» باشد، برخوردارند. زبان دستمایهایست گرانبها برای بازگویی اندیشه، زبانی که هر کس میآموزد، به برهان چارچوبهای ساختاری آن، سازماندهندهی اندیشه و برداشتهای او از جهان پیرامونش است. به کوتاه سخن، «زبان» ابزاری است برای رونمایی از جوهرهی اندیشههایی که در زندگی روزانهی ما به کار میرود. آیا میتوان بدون زبان، اندیشید؟ پاسخ آنکه، بدون «زبان» اندیشه پیدایی نمییابد.
هممیهنان زرتشتی همانند گوهرهایی بهجا مانده از ایران باستان و نگاهبان راستین میراث ایران هستند؛ اما برخی اقوام ایرانی نیز یادگارهایی از ایران باستان را تا کنون زنده نگاه داشتهاند. در این میان کرانهی جنوبی دریای کاسپین از نگاه اساتیر ایرانی سخنهای بسیار برای گفتن دارد که واکاوی آنها میتواند رمزهای اساتیر ایرانی را روشن نماید. برای نمونه، جشنها و آیینهایی در تبرستان برگزار میشود که بیگمان بهجا مانده از ایران باستان است که در این جستار به یکی از این آیینها خواهیم پرداخت.
هر چه بیشتر در لابهلای نوشتههای به فراموشی سپردهشدهی تاریخ ایران جستجو میکنیم، بیش از پیش به ناآگاهی خود دربارهی سرگذشت و تاریخ سپریشدهی کشورمان پی برده، و همچنین بدین آگاهی دست مییابیم که نیاکانمان در تلاش برای پاسداری از زبان، خط، فرهنگ و هویت ملی خود چه رنجها و دشواریها که از دست حُکام نکشیدهاند.
زبان فارسی به عنوان بردار فرهنگ ایرانی، از دیرباز بخش مهمی از هویت ایرانیان بوده است. آشکار است که هر مردمی، زبانشان را دوست داشته باشند. این خود بهویژه نزد ایرانیان پررنگتر است، زیرا آنان زبان فارسی را نه تنها زبان میانجی همهی ایرانیتباران میدانند، که با تلاش همهی آنان بوده که اینچنین نیرومند شده، و آن را دربردارنده چکیدهی سدهها تلاش دانشی و آموزشی نیاکان خویش و دارای ادبیاتی درخشان و دسترنج اندیشههای عرفانی والایی هم میشمارند.
دهم تیرماه در سالنمای رسمی خورشیدی برابر با سیزدهمین روز تیرماهِ زرتشتیان است که تیر یا «تِشتَر» نام دارد. هر سال در ماهِ تیر، هنگامیکه روز تیر فرا میرسد، آن روز را به نامِ «تیرگان» جشن میگیرند. تیر در زبانِ اوستا، «تیشتریَه» و در پهلوی «تِشتَر» نام دارد. (نیکنام، 1382، رویه 85)
گفتوگو دربارهی راهاندازی تلویزیون ملی ایران در آغاز دههی سی خورشیدی آغاز شد. اما هرچند ارادهها برای انجام آن بسیار بود، شکلگیری فرستندهای به نام تلویزیون ملی ایران، سالها به درازا انجامید و قانون آن نزدیک به دو دهه زمان بُرد تا به تصویب مجلس شورای ملی برسد.
آرامگاه جاماسب حکیم، سازهای باستانی بر فراز روستای کرادهی خفر است که نزدیک به 120 کیلومتر از شهر شیراز دوری دارد. این سازهی سنگی که بیش از نیم سده پیش در فهرست میراث ملی ایران جای گرفته، هنوز چنان که باید در میان مردم، شناخته شده نیست.
پژوهشهای تازه در گسترهی باستانی «کاراکاباک» در کرانههای (:سواحل) خاوری دریای کاسپین (:خزر) در قزاقستان، از نقش پررنگ ایران در شبکههای تجاری و فرهنگی باستانی اوراسیا پرده برداشته است. دستیابی به سکههایی از دورههای اشکانی و ساسانی در کنار آثار برجایمانده از بیزانس، چین و آسیای مرکزی نشان میدهد که این سکونتگاه باستانی، میان سدههای نخست تا ششم میلادی، بخشی از شبکه گسترده بازرگانی مبادلاتی بوده که ایران در آن نقشی کلیدی داشته است.
فصل دوم کاوشهای باستانشناسی در تپه تاریخی دژ بن خشرودپی بابل به شناسایی لایههایی از عصر مفرغ متاخر، دورههای دیگر تاریخی انجامید. یافتههایی که به گفته سرپرست این طرح، افزونبر آشکار کردن نشانههایی از یکجانشینی (:استقرارهای) کهن، گویای گسست محیطی و دگرگونی طبیعی در این پهنه نیز هست.
در دل خاک پربار الیگودرز، جایی که سدهها سکوت فرمان میراند، باستانشناسان به معمایی سنگی دست یافتهاند؛ مجموعهای از دالانها و اتاقهای زیرزمینی که چونان پلی میان تاریخ ساسانی و دوران پس از آن است.
زنگ بیسیکلت، هفاهف موتوسیکلت / زین دو بتر طاقطاق گاریِ بیدین
حالیا وقت نداریم به دیدار و سلام / آنچه راپورت رسیده است بماند تا شام
پیدا شدن یک دندان نیش سوراخشده گوزن در غار «یافته» خرمآباد، پژوهشگران را به یکی از مهمترین نشانههای زندگی انسانهای نخستین در فلات ایران رساند. اثری که با دیرینگیای نزدیک به ۳۹ هزار سال، از آن به عنوان یکی از کهنترین اشیای نمادین و تزیینی شناختهشدهی جهان و کهنترین نمونهی صنایع دستی شناختهشده در ایران یاد میشود.
باستانشناسان ایرانی در هگمتانه، به یک پایهستون هخامنشی، بازماندهی سامانههای هدایت آب و ساختار مهرازی (:معماری) قاجاری و پهلوی دست یافتند.
دو توله گمشده یوزپلنگ ماده «هلیا» در پناهگاه حیاتوحش میاندشت شناسایی و هویت آنها بهطور قطعی تایید شد. این رخداد به نگرانیهای چندماهه درباره سرنوشت این دو توله پایان داد.
گاندو، تنها تمساح بومی ایران و یکی از نمادهای طبیعی و فرهنگی بلوچستان (نماد برکت و پاکی آب)، بیش از هر زمان دیگری با خطر نابودی روبهرو شده است. این گونه ارزشمند که تنها گونه کروکودیل در ایران است و در تالابها، برکهها و رودخانههای جنوب سیستان و بلوچستان زیست میکند، اکنون قربانی خشکسالیهای پیاپی، کاهش منابع آبی و تخریب زیستگاههای طبیعی شده است.
ندا اخواناقدم، دانشیار پژوهشکدهی هنر، گفت: سکههای باستانی تنها ابزار دادوستد اقتصادی نبودهاند، بلکه همچون رسانهای تصویری به کار میآمدند و دربردارندهی پیامهای سیاسی فرمانرواییها بودند. سکهها، آن پیامها را در گسترهای پُردامنه منتشر میکردهاند.
پرونده ثبت جهانی شهر تاریخی ماسوله، با تکیه بر یافتههای نوین باستانشناسی وارد گام تازهای از ارزیابیهای بینالمللی شده است. کاوشهای علمی در «کهنه ماسوله» و شناسایی کورههای اسفنجی، به توانمندی این پرونده برای ثبت در یونسکو انجامید.
ریاب از روستاهای کهن و دیرینهی سرزمین ما، در شهرستان گناباد، یکی از هشت روستای شناسانده شده از سوی ایران برای ثبت در فهرست جهانی بهترین روستاهای جهان است. ریاب تاریخی درازآهنگ، مهرازیای (:معماری) نمونه و سنتهایی ریشهدار دارد و ثبت جهانی آن زمینهساز رونق اقتصادی، کارآفرینی و توسعهی گردشگری پایدار در این روستای هدف گردشگری خواهد بود.
امروز، 20 خوردادماه، در ایران به نام «روز ملی فرش» شناخته میشود. این روز همزمان با روز جهانی صنایع دستی است. از بهمنماه سال 1399 خورشیدی روز ملی فرش در سالنمای ایران جای گرفت؛ روزی که پاسداشت جلوهای باشکوه یکی از هنرهای ایرانزمین -هنر فرشبافی- است.
بهرام پنجم یا بهرام گور (420- 440 میلادی)، شهریار نامدار ساسانی، در شاهنامه سرگذشتی پُرفراز و فرود دارد. او پادشاهی شادورز و ماجراجو بود که ویژگیهای شخصیتیاش به شکلی نمادین در هنر و ادبیات ایران پدیدار است. یکی از رویدادهای پرسشساز او کشتن کنیزکش -آزاده- در شکارگاه است. داستان شکار بهرام و آزاده در هنر ایران پژواک بسیار داشته است. هم در هنر ساسانیان و هم در هنر دورههای پس از باستان ایران، نقش این رویداد را بر روی ظرفها، سفالها و بشقابهای تاریخی مییابیم.
امرداد: لرستان، سرزمین پلهای تاریخی و کهندژهای باستانی، همچنان بر بلندای میراثداری ایران ایستاده است. استانی که با ثبت ۲۷۰۰ اثر در فهرست ملی و در اختیار داشتن عنوان «پایتخت پلسازی ایران»، روایتی ژرف از مهندسی دوران هخامنشی تا دوره اسلامی را در پهنهای به گستردگی ۲۸ هزار کیلومتر مربع به تصویر میکشد.
افزایش نگرانیها درباره کاوشها و دستدرازیهای پیدرپی به تپهی باستانی «کاووسیه» با بیش از 5 هزار سال دیرینگی، بار دیگر گفتوگوی تعیین پهنه و حریم این گسترهی تاریخی را به یکی از خواستههای کنشگران میراث فرهنگی و ساکنان منطقه تبدیل کرده است؛ گسترهای که در نزدیکی تهران جای دارد و ثبت ملی هم شده است.
پارسیانجمن: امامعلیِ رحمان، پیشوای تاجیکستان که یگانهفرمانروای پاسدارنده و زندهکنندهی برخی از آیینهای ایرانِ باستان در جهانِ امروز است، به وزیرخانهی فرهنگ دستوری ویژه داده تا چونیِ (کیفیتِ) آموزشِ دبیرهی پارسی که تاجیکان آن را «الفبای نیاکان» میخوانند، در همهی آموزشگاههای تاجیکستان بهبود یابد.
همزمان با روز جهانی محیط زیست، یونسکو در اقدامی برای تقویت شبکه جهانی حفاظت از کره زمین، ۱۴ ذخیرهگاه زیستکره جدید در ۱۴ کشور جهان ثبت کرد.
در بخشهای کویری ایران هرجا را که بنگریم سازههای شگفتآوری را خواهیم دید که به آنها «بادگیر» میگویند. بادگیرها در یزد، کرمان، کاشان، سمنان و بخشهایی از بندرعباس و بوشهر به فراوانی یافت میشوند. برخی بادگیرها طرح و نمایی نوآورانه و دیدنی دارند. اما بادگیری که در سیرجان است، از گونهای دیگر است: دلربا در دیدن، یگانه در ساخت و نشانهای از مهرازی (:معماری) فریبای کویری ایران؛ سازهای که به آن «بادگیر چپقی» میگویند.
پیدا کردن تالاری ۱۴ متری با ۱۰ جفت پایهی گچی، درگاه و کلون در آتشکدهی ویگل، باستانشناسان را به این برآیند رسانده که با فضایی روبهرو هستند که نهتنها در میان آثار ساسانی نمونهای برای آن شناخته نشده، بلکه میتواند نگاه رایج به سازماندهی فضاهای دینی و آیینی آن دوره را دگرگون کند و به چالش بکشد. فضایی که بهگفتهی سرپرست کاوش این محوطه، احتمالا برای نگهداری و دریافت پیشکشها بهکار میرفته، اما هنوز کارکرد دقیق آیینِ در پیوند با آن بهدرستی روشن نیست.
در پهنهی نیلگون خلیج فارس، در مرز میان تاریخ و جغرافیا، نگینی باستانی میدرخشد؛ «دهتل»، این میراثدار شگفتانگیز، رازی ۴۰۰ هزار ساله را در دل خود نهان کرده است. روایت سنگها، که گویا قصهی تاریخ را از گذشتهی این پهنه تا ابدیت بازگو میکند.
پژوهشگران تاریخ تهران به گواهی نقشههای ثبتی و خاطرات نوشتاری محلهی سنگلج، باور دارند مدرسهی طوبی، نخستین مدرسهی دخترانهی تهران در دورهی قاجار بوده و نباید به بهانهی ساختوساز ویران شود، با اینهمه وکیل مالک کنونی سازه ادعا میکند این ساختمان، مدرسهی تاریخی طوبی نیست.
فرش بلوچی خراسان، با نقوش ذهنی، هندسه دقیق، رنگهای اصیل و بافتی ریشهدار در زندگی عشایری، اکنون با ثبت نشان جغرافیایی ملی در تربتحیدریه، گامی تازه برای بازشناسی جایگاه تاریخی خود برداشته است.
