همدان بیش از سههزار سال دیرینگی تاریخی دارد. این شهر و دیگر شهرها و روستاهای همدان، در دامن کوه بلند الوند، نمادی از پایداری تاریخ و فرهنگ ایران بهشمار میرود و در دل خود انبوهی از رویدادهای تاریخی را نهفته است. همدان همان هگمتانهی کهن است که در باختر ایران و در کنار رشتهکوههای بلند، هزاران سال است که آرمیده و بالیده است. بیسبب نیست که این شهر را «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» نام نهادهاند.
در سراسر تاریخ باستانی ایران، همدان جایگاهی ویژه داشته است. چه در دورهی مادها که مرکز این شاهنشاهی بود، چه در دورههای هخامنشیان و اشکانیان و ساسانیان، همدان همواره مرکز و پایگاهی مهم شناخته میشد و مهمترین شهر برای گذر از فلات ایران و رسیدن به میانرودان بود. حتا پیش از آن، در روزگار کاسیان که تباری باستانی بودند و در بازهی زمانی 16 تا 12 پیش از میلاد بر آن گستره فرمانروایی میکردند، همدان شهری مهم و راهبردی شناخته میشد و در نزد مردمان باستان شناختهشده بود.
دربارهی بنیانگذاری شهر همدان، آنچه آوازهی بیشتری در میان بازگفتهای چندگانه دارد آن است که دیاکو مادی (727 تا 675 پ.م)، نخستین شهریار ماد، شهر هگمتانه (همدان) را پی افکند. در روزگار آغازین شاهنشاهی هخامنشی نیز کوروش بزرگ راه جهانگشایی خود را از همدان آغاز کرد. در زمان جانشینان او نیز این شهر همواره جایگاه برتر خود را نگاه داشت. گذر اسکندر مقدونی، هنگامی که خاک ایران را درنوردید، به همدان افتاده بود تا آنکه شهریاران اشکانی ایرانمدار شدند و همدان را پایتخت تابستانی خود ساختند. در زمان ساسانیان نیز این شهر یکی از ضرابخانههای مهم کشور بود.
در دوران میانی تاریخ ایران، همدان بخشی از قلمرو باشکوه شهریاری آل بویه و نیز در زمان سلجوقیان، در سدهی ششم، جایی مهم شناخته میشد. پیش از آن، رد پای آل زیار و شهریار بزرگ آن مرداویج، در همدان آشکار است و این شهر از آن فرمانروای نامی یادها در حافظهی خود دارد. در زمان چیرگی ایلخانان بر ایران و نیز در دوران تیموریان، صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه، همدان اهمیت تاریخی و فرهنگی خود را نگاه داشت و جایی برای فرمانروایان و والیانی بود که به باختر ایران میآمدند.
چهرهی زیستبومی و فرهنگی همدان
همدان در گسترهای کوهستانی جای گرفته است و کوه الوند، 3607 متر، شُکوهی دیگر به این شهر بخشیده است. این کوه بلند از شاخهی خاوری زاگرس مرکزی جدا شده است و یکی از بزرگترین پدیدههای دوران چهارم زمینشناسی شناخته میشود. الوند که خود نامی برگرفته از اوستا است، ستیغها، دشتها، درهها و چشمههای فراوانی دارد و کوهی کممانند در سراسر فلات ایران شناخته میشود. همدان سایهگاهی چون الوند دارد!
همدان شهری با نظم هندسی چشمنواز است. آن را شهری دایرهای که پیرامون مرکز خود شکل گرفته است، دانستهاند. میدان مرکزی همدان، آغاز شکلگیری دایرههای پیدرپی است که شهر همدان را بهشیوهای هندسی میسازند.
همدان از شمال به استان قزوین و استان زنجان، از خاور به استان مرکزی، از جنوب به شهرستانهای ملایر و تویسرکان، از باختر به اسدآباد و از شمال باختری به کبودرآهنگ راه دارد. آبوهوای آن سرد و کوهستانی است. مردمانش با گویشی که همدانی نامیده میشود، سخن میگویند. این گویش از شاخههای باختری زبان فارسی است. شماری از همدانیها نیز آذریزبان هستند.
محلهها و برزنهای شهر همدان بسیار است. محلههایی با نامهای شالبافان، قاشقتراشان، قصابان، صابونیها، سبدبافها، یهودیها، ارامنه، آشوریها، آقاجانیبیگ، نظربیگ و نمونههای دیگر. همدان یکی از شهرهایی است که هممیهنان کلیمی بسیاری در آنجا زندگی میکنند. کلیمیان همدان ریشههای تاریخی ژرفی در این شهر دارند. شمار ارمنیهای همدان نیز بسیار است.
دیدنیهای تاریخی همدان
همدان آکنده از جاهایی است که ریشه در تاریخ و فرهنگ ایرانزمین دارند و نیز جاهایی که از دید جغرافیایی تماشایی هستند. بهویژه به این نمونهها باید اشاره کرد:
– آرامگاه پور سینا که شکل مهرازی سازهی آن از دیدنیهای شهر همدان است. این آرامگاه در میدان مرکزی شهر جای دارد و ثبت ملی نیز شده است. آرامگاه پور سینا آمیختهای از سه شیوه مهرازی باستانی، دوران اسلامی و مهرازی مدرن ایران است و از ساختههای هوشنگ سیحون، مهراز برجستهی ایرانی.
– غار علیصدر که بزرگترین غار آبی ایران و از انگشتشمار غارهای آبی جهان است. علیصدر همچنین طولانیترین راه آبی قایقرانی را در میان غارهای جهان دارد. این غار 11 کیلومتری است که تنها سه کیلومتر آن شناخته شده است. غار علیصدر در روستای علیصدر ِ شهر کبودرآهنگ، از شهرهای استان همدان، جای دارد.
– موزهی هگمتانه شهر همدان: آثار باستانی و تاریخی نگهداری شده در این موزه گویای تاریخ کهن استان همدان است. موزه در کنار تپهی باستانی هگمتانه ساخته شده است؛
– گنبد علویان: سازهای بازمانده از سدهی ششم مهی و از روزگار چیرگی سلجوقیان بر ایران است. این سازه در چهارباغ شهر همدان جای دارد و یکی از شاهکارهای مهرازی و گچبری شناخته میشود؛
– مسجد عتیق همدان: در دورهی قاجار ساخته شده است. این مسجد در خیابان اکباتان شهر همدان دیده میشود؛
– آرامگاه باباطاهر: عارف و دوبیتیسرای بزرگ ایران با سازهی مهرازی شکوهمند آن. این سازه شاهکاری از مهرازی معاصر ایران است که با الهام از مهرازی سدههای میانی تاریخ ایران ساخته شده است. آرامگاه باباطاهر از ساختههای مهندس محسن فروغی است؛
– آرامگاه استر و مردخای: دارای محوطهای بزرگ و گسترده است. این آرامگاه در مرکز شهر همدان جای دارد. سازهی آن از سنگ و آجر است؛
– برج قربان: این سازه در سدههای هفتم و هشتم ساخته شده است. برجی آرامگاهی است که در محلهی زندیها نمایان است؛
– دشت میشان: یکی از دلرباترین دشتهای ایران در کوهستان الوند است. این دشت سرسبز با چشمههای آب خنک آن شناخته میشود. دیدنیهای دشت میشان نیز کممانند است؛
– سد آبی اکباتان: از جاذبههای گردشگری همدان است. در پنج کیلومتری جادهی همدان به ملایر ساخته شده است. طبیعت زیبای پیرامون این سد را از جاذبههای گردشگری استان همدان میدانند؛
– بازار سنتی همدان: هستهی نخستین این بازار در سدهی چهارم مهی شکل گرفته است، اما شکل کنونی مهرازی آن بازمانده از دورههای صفوی و قاجاری است. این بازار مانند دیگر بازارهای کهن ایران، سقفدار است. مهرازی آن بسیار دیدنی است؛
– شیر سنگی همدان: تندیسی بازمانده از دورهی اشکانی است و در میانهی میدان مربعشکلی جای دارد. تپهای که شیر سنگی بر روی آن قرار دارد، نیز باستانی است؛
– کلیسای گریگوری استفان: در بخش خاوری تپهی هگمتانه ساخته شده است. ساخت آن به سال 1676 میلادی (دورهی قاجار) بازمیگردد؛
– گرمابهی تاریخی محله حاجی: در در دورهی قاجار ساخته شده و نمونهای از مهرازی سنتی ایران است. دیرینگی آن 150 ساله است؛
– تپهی هگمتانه: سرشار از نشانههای کهن باستانی است. پهناورترین تپهی باستانی ایران است. باور بر این است که در ژرفای این تپه آثار مادی بسیاری پنهان است؛
– آبشار گنجنامه و سنگنبشتهی آن: گنجنامه سنگنبشتهای از داریوش بزرگ و خشایارشا دارد. در پنج کیلومتری باختر شهر همدان دیده میشود؛
– باغ عمارت نظری: این عمارت در دورهی قاجار ساخته شده است. آنجا باغموزهای مردمشناسانه است؛ و بسیاری جاها و دیدنیهای دیگر که همدان را در شمار شهرهای مهم و تماشایی برای گردشگران ساخته است.
رهآوردها و خوراکیهای همدان
خوراکیهای همدان آوازهی بسیاری در سراسر ایران و در میان گردشگران دارد. باسلق یکی از شیرینیهای همدان است که از شیرهی انگور، نشاسته، مغز بادام و گردو تهیه میشود. شیرینی انگشتپیچ آمیختهای از سفیده تخممرغ، شکر، گلاب و آب است. حلوا زرده که همانند فرنی اما زردرنگ است. شیرینی برساق که از آرد، شکر، روغن، شیر، گردو، دارچین و زردچوبه درست میشود. نان کماج. نان شیرمال. حلوا لوزی که به سبب بُرش لوزی آن به این نام آوازه یافته است. شیرینی صنل که از آرد بوداده، روغن، شکر، زنجبیل، جوز و دارچین فراهم میشود. گز، عسل و نان نارگیلی همدان نیز بسیار خوشمزه است.
صنایع دستی همدان رهآورد دلخواه این استان است. سفال لالجین، طلاکوبی، نقرهکوبی، کاشیهای هفترنگ، مبل و منبتکاری بهویژه در شهرستان ملایر، معرقکاری، صنایع فلزی و چوبی و بسیاری دیگر، از صنایع دستی همدان شناخته میشود.
همدان چندین شهرستان دارد که هر کدام سرشار از جاذبههای گردشگری، تاریخی و فرهنگی است. ملایر، تویسرکان، نهاوند، اسدآباد، کبودرآهنگ، بهار، رزن، درگزین، فامنین و بهار از جمله این شهرستانها هستند.
روز همدان (یکم شهریورماه) همراه با برنامههایی برای شناساندن افزونتر تاریخ، فرهنگ، صنایع دستی، آیینها و بسیاری نکتههای دیگر دربارهی این شهر کهن و تاریخی، هر سال پاس داشته میشود. روز همدان را گرامی بداریم!
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر