هزاران کیلومتر دورتر از کوچههای خشتی یزد و کرمان، جایی در جزیره ساردنی ایتالیا، یک طراح به گذشته چشم دوخته است؛ به سازههایی که سدهها بر بام خانههای کویری ایرانیان ایستادهاند و پیش از آنکه برق و کولر به زندگی انسان راه پیدا کنند، به سادگی باد، هوای خانه را دلخواه میکردند.
دانیلو پتا، طراح اهل اولبیا در ساردنی، اکنون با الهام از همین سازوکار کهن ایرانی، ایده برجهای بادی متحرکی را دنبال میکند که قرار است نسیم دریا و جریانهای طبیعی هوا را به خیابانها و میدانهای گرم شهرها برسانند؛ تلاشی برای آنکه فضای عمومی شهر، در روزهای داغ تابستان، دوباره جایی برای ماندن باشد، نه تنها مسیری برای گذر.
ماجرا از جایی آغاز میشود که مهرازی (:معماری) امروز با یکی از دشوارترین پرسشهای خود روبهروست: چگونه میتوان شهر را در برابر گرمای فزاینده خنک کرد، بیآنکه برای خنککردن آن، انرژی بیشتری مصرف کنیم؟
پتا در پاسخ به این پرسش، نگاهش را به فناوریای دوخته که ایرانیان سدهها پیش، در سرزمینهای گرم و خشک آزموده و به کمال رسانده بودند: بادگیر.
بادگیر، تنها یک سازه بر فراز بام نیست. مهرازی باد است؛ سازهای که با شناخت جهت و رفتار جریان هوا، باد را به درون ساختمان هدایت میکند و همزمان امکان خروج هوای گرم را فراهم میآورد. اختلاف فشار و حرکت طبیعی هوا، بدون نیاز به دستگاه مکانیکی، به تهویه فضا کمک میکند. در برخی سازهها نیز بادگیر با حوض، آبانبار یا فضای زیرزمین همراه میشد و خنکشدن تبخیری، هوای گذرنده را خنکتر میکرد. از همین روست که بادگیر در مهرازی شهرهای گرم ایران، بخشی از یک سامانه بزرگتر برای سازگاری با اقلیم بود؛ در کنار دیوارهای ضخیم، حیاطهای مرکزی، زیرزمینها و آبانبارها. یزد، کاشان، کرمان، نایین، بوشهر و هرمزگان و دیگر شهرهای گرم و خشک ایران، هر یک به شیوه خود از این دانش بهره بردهاند. یزد چنان با بادگیرهایش پیوند خورده که در منابع مهرازی از آن با عنوان «شهر بادگیرها» یاد شده است. بادگیر باغ دولتآباد یزد، با بلندای بیش از ۳۳ متر، از بلندترین نمونههای شناختهشده تاریخی به شمار میرود.
آنچه امروز در چشم ما ممکن است تصویری زیبا از گذشته به نظر برسد، بهراستی پاسخی مهندسیشده به یک مساله بسیار جدی بوده است: گرما.
ایرانیانِ ساکن اقلیمهای گرم و خشک، پیش از آنکه «مصرف انرژی» به مسالهای جهانی تبدیل شود، ناچار بودند با اقلیم کنار بیایند. مهرازی را نه برای جنگیدن با طبیعت، که برای همزیستی با آن شکل میدادند. بادگیر یکی از برآیندهای همین نگاه بود؛ بهرهجویی از نیرویی که در آسمان جریان داشت، برای ساختن آسایش در پایینترین طبقات زندگی.
حالا سدهها بعد، همان ایده در نقطهای دیگر از جهان دوباره موضوع طراحی شده است.
بر پایه گزارشی که «فوکوس آنلاین» منتشر کرده، پتا با همکاری دفتر بینالمللی «مسک آرکیتکتس» و شرکت مهندسی «ایکیواچ ایتالیا» در حال گسترش طرح برجهای بادی متحرکی است که بادهای معمول منطقه و نسیم دریا را دریافت و به بخشهایی از شهر که بیشتر در معرض گرما هستند هدایت میکنند. اینبار بادگیر قرار نیست بر بام یک خانه بنشیند؛ قرار است شهر را باد بدهد.
پیشنهاد پتا از این نگاه آغاز میشود که برای خنککردن شهر، سایه و درختان هرچند بایستگی دارند، اما بهتنهایی کافی نیستند و طراحی شهری باید حرکت هوا را نیز جدی بگیرد. نخستین برآوردهای این طرح، از امکان کاهش یک تا دو درجهای دمای هوا در برخی جاها و کاهش بیشتر دمای احساسشده سخن میگویند؛ اعدادی که البته باید در مرحله اجرا و در شرایط واقعی اقلیمی ارزیابی شوند.
این ایده در زمانی مطرح میشود که شهرهای جهان بیش از پیش با موجهای گرما دستوپنجه نرم میکنند و مهرازی ناچار است دوباره به پرسشهایی بازگردد که شاید تصور میکرد با فناوری مدرن برای همیشه از آنها گذر کرده است: سایه کجاست؟ هوا چگونه حرکت میکند؟ ساختمان چگونه میتواند خودش را خنک کند؟
شاید پاسخ همه این پرسشها در آینده از دل فناوریهای پیچیده بیرون بیاید؛ اما بخشی از پاسخ، همین حالا هم از دل سدهها، استوار و پابرجا بر بامهای خاکی شهرهای کویری ایران ایستاده است.
بادگیر به ما یادآوری میکند که گاهی آینده، چیزی نیست که از نو اختراع شود؛ گاهی کافی است به گذشتهای بنگریم که هنوز حرفی برای گفتن دارد.
و چه شگفتانگیز است که در روزگاری که جهان برای رویارویی با گرمایش هوا که خود مسبب آن است، به دنبال راههای تازه میگردد؛ بادگیر ایرانی، این میراث خاموشِ مهرازی کویر، بار دیگر به موضوع طراحی و اندیشه بازگشته است؛ اینبار برای نجات شهرها از گرما. گویی بادگیر سدههاست چشمبهراه ایستاده است؛ تا جهان دوباره به یاد آورد که میشود با طبیعت، طبیعت را مهار کرد.
امرداد - سپینود جم
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر