هجدهم امردادماه 1355 خورشیدی، «گردابسنگی» خرمآباد، در استان لرستان، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. ثبت این اثر تاریخی گامی بلند برای نگاهبانی از یک یادگار نیاکانی بود؛ سازهای که از روزگار باستانی ایران بهجا مانده است و پابهپای تاریخ پُرکشاکش خرمآباد و گسترهی لرستان، نگرندهی رویدادهای بسیار بوده است.
در روزگار باستانی ایران، ساسانیان بر آن شدند در جایی که اکنون بافت کهن شهر خرمآباد است، سازهای بسازند که امروزه به نام گردابسنگی شناخته میشود و بومیهای خرمآباد به آن «گرداو بردینه» میگویند. ساسانیان این گرداب دایرهایشکل را دور تا دور چشمهای ساختند تا آب چشمه را به کمک دریچهای کشویی بخشبندی و ساماندهی کنند. در همهی سدههای پس از ساساسانیان این اثرِ کارساز، ماندگار ماند و به یاری گذران بهتر زندگی مردم آمد.
قطر گردابسنگی 18 متر و بلندای آن 18 متر و پهنایش 3 متر است. چشمهای که آبشخور گردابسنگی است، از میانهی زمستان تا میانهی تابستان پُرآب است و در دیگر زمانها خشک و خاموش و بیهیاهو میشود. در نیمهی دوم بهمنماه آب این چشمهی فصلی، طغیان میکند و سطح آب درون گرداب بالا میآید و در بیشتر زمانها نیز سرریز میشود. شادی گذرندگان از دیدن پُرآبی چشمه، بسیار است! آب سرریز شده از راه جدولها و کانالهای سطح شهر خرمآباد، شتابان به سمت رودخانه میرود. چشمهی گرداب سنگی 170 لیتر در ثانیه آبدهی دارد و در آغاز فصل بهار آبدهی چشمه افزایش مییابد.
گردابسنگی دریچهای برای هدایت آب آشامیدنی در گسترهی شهر دارد و همچنین رساندن آب به زمینهای کشاورزی و بهرهبرداری از آسیابهای آبی. ساختمایه (: مصالح) بهکار رفته در آسیابسنگی، سنگ و ساروج است و همان است که در ساختمان پُل شاپوری و شهر شاپورخواست نیز بهکار رفته است. این را هم باید دانست که این گردابسنگی کاربرد دیگری نیز داشته است و برای چرخاندن آسیابی کهن در روستای درهعباس از آب آسیابسنگی بهره برده میشده است. این روستا دیدنیهای جاذبههای گردشگریای دارد که در جایی دیگر باید به آن پرداخت.
طراحی هوشمندانهی گردابسنگی ارزش مهرازی (:معماری) ساسانیان را روشنتر میسازد؛ اثری که در گذر از چندین سده هنوز پابرجاست. در آن روزگار باستانی اهمیت اندوختن (:ذخیرهی) آب، نکتهی آشکاری بود و به آن اندیشیده میشد. از همینرو بود که گردابسنگی را ساختند و در دیگر جاهای سرزمین پهناور ایران سازههایی همانند آن برای بهرهبرداری درست از آبها، برآوردند. بدینگونه بود که سرزمین کمآب ایران از گزند خشکسالی، تا آنجا که شدنی بود، در امان میماند.
گردابسنگی خرمآباد سازهای مهم و یادگاری از روزگار باستانی ایران است. نگاهبانی از آن را باید همواره پیش چشم داشت. این نیز گفتنی است که واپسین لایروبی گردابسنگی در آذرماه 1400 خورشیدی، انجام گرفت.
گردشگریهای پیرامون گردابسنگی در خرمآباد
گردابسنگی افزون بر ارزشهای مهرازی و اهمیت کاربری، از دید گردشگری نیز درخور نگرش بسیار است. گردشگرانی که از این سازهی کهن دیدن میکنند، در پیرامون شهر خرمآباد طبیعت و آثار تاریخیای نیز خواهند دید که سفر آنها را دلپذیرتر و همراه با یادبودهای بیشتر خواهد کرد. فهرستی از آن دیدنیهای گردشگری خرمآباد چنین است:
– دژ فلکالافلاک که آوازهای بلند و تاریخی دارد و یادگاری شکوهمند از ساسانیان است. این سازهی آسمانسای در فاصلهی کمی از گردابسنگی نمایان است.
– منارهی آجری که در سدهی چهارم مهی ساخته شده و در جنوب شهر خرمآباد پدیدار است. منارهی آجری نزدیک به 30 متر بلندا دارد و با پیمودن 99 پلهی دایرهای بر فراز آن میرسند. کاروانهایی که به سوی شهر شاپورخواست (خرمآباد) میآمدند، با دیدن این منارهی بلند راه خود را بازمیشناختند.
– پُل شاپوری یا پُل شکسته (اشکسته، به زبان لری) نیز از دیدنیهای شهر خرمآباد است. این پُل شاهکاری از مهرازی ساسانیان دانسته میشود و در بخش جنوبی دژ فلکالافلاک ساخته شده است.
– سنگنبشتهی تاریخی شهر خرمآباد که در روزگار چیرگی سلجوقیان، در سدهی ششم مهی، در شهر خرمآباد کار گذاشته شده است. این اثر به زبان فارسی و خط کوفی است. متن آن دربارهی بخشودگیهای مالیاتی و پرهیز از برخی سنتهای زیانبار است. در سال 1373 خورشیدی این سنگنبشته جابهجا و به حاشیهی خیابان بُرده شد.
– محله درب باباطاهر. خرمآبادیهای باور دارند که آرامگاهی که در این محله جای دارد، از آنِ باباطاهر، عارف و دوبیتیسرای نامی ایران، است. درب باباطاهر از محلههای کهن شهر خرمآباد است. دیدن این محله گام نهادن در کوچهپسکوچههای تاریخی شهر است!
– محلهی پشت بازار در باختر شهر خرمآباد. کاروانسرایی به نام میرزا سیدرضا در این محله هست که اکنون سازهای تاریخی بهشمار میرود.
– گرمابهی گپ، بازمانده از روزگار صفویه، در خیابان حافظ شهر خرمآباد. این سازه اکنون به بخش خصوصی سپرده شده است.
– موزهی فلکالافلک یا موزهی قلعه. موزهی مردمشناسی شهر خرمآباد است. این موزه 12 تالار دارد و دیدن آن جاذبهای گردشگری است.
اینها، و شمار دیگری از جاهای دیدنی شهر خرمآباد، سفری دلخواه را ارمغان گردشگران خواهد کرد.
سفر به شهر خرمآباد، هم دیدن آسیابسنگی تاریخی را شدنی میسازد و هم دیگر دیدنیهای تاریخیاش را پیش چشم میگسترد. خرمآباد دیدنی است!
امرداد - نگار جمشیدنژاد
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر