وام‌واژه «اقتصاد» یکی از پرکاربردترین وام‌واژه‌های زبان پارسی است. در این یادداشت برآنیم که واژه‌ای پارسی را به هم‌ارزی این وام‌واژه پیشنهاد کنیم. در راستای این یازه (مقصود) بهتر است نخست پیشینه واژه‌هایی را که در این معنا به کار برده شده‌اند بررسی می‌کنیم: «اقتصاد» در عربی به معنی میانه‌روی و پرهیز از بیش‌روی و کم‌روی است. یعنی مدیریت پول و دارایی به گونه‌ای که میان درآمد و هزینه ترازمندی وجود داشته باشد.
در جهان پیشانوین پَرمانه (مَفهوم) اقتصاد پُرنگر (معطوف) به کوشش‌هایی بود که مردمان یک بومستان (منطقه) برای فراهم کردن نیازهای پایه‌ای خود انجام می‌دادند. ایرانیان برای زابِش (توصیف) چنین کوشش‌هایی از وام‌واژه «علم تدبیر منزل» بهره می‌بردند. «علم تدبیر منزل» خود تَرزبانشی (ترجمه‌ای) گرته‌بردارانه از واژه «اکونومیا» است. واژه «اکونومیا» نیز واژه‌ای یونانی است که از دو بخش «اُیکُس» به معنای «خانواده» و «نُمُس» به معنای «روش/ قانون» ساخته شده است. این واژه سپس‌تر به زبان لاتین و سپس زبان‌های اروپایی راه می‌یابد. با بُنگشت (انقلاب) صنعتی دگرگونی‌های گسترده‌ای در زمینه ابزار و شیوه‌های تولید به وجود می‌آید که به افزایش چشم‌گیر کالا می‌انجامد. این واژه نیز از آن پس با گسترش معنایی در معنایی که امروزه می‌شناسیم، به کار می‌رود.
در زبان پارسی از زمان قاجار به این سو، دیگر واژه «علم تدبیر منزل» را برای زابِشَ (توصیف) چنین کنش گسترده و به‌شدت وابسته به ابزارهای صنعتی و نوینی گویا نمی‌دانستند، ازهمین رو برای رساندن یازه(مقصود) خود از واژه «اکونومی» یا واژه‌های دیگری بهره جستند. محمد علی فروغی در سال 1284 یعنی یک سال مانده به بُنگشت مشروطه
کتابی را منتشر می‌کند به نام «اصول علم ثروتِ ملل». این کتاب در بُن (اصل) ترزبانش (ترجمه) کتابی است به نام economy
politics. فروغی چنانکه از نام این کتاب برمی‌آید واژه «علم ثروت» را هم‌ارز واژۀ economy به کار می‌برد.
پس از آن در سال 1314 مصطفی فاتح کتابچه‌ای منتشر می‌کند با نام «پیشنهاد واژه‌های دانش سودورزی». او در معرفی این کتاب می‌نویسد: «دانش سودورزی که عرب‌ها آن را اقتصاد و اروپاییان اکونومی گفته‌اند».
بر پایه این نوشته در این زمان واژه «اقتصاد» هم‌اَرز «اکونومی» به کار می‌رفته است و او کوشیده هم‌ارزی پارسی برای این واژه و شماری دیگر از واژه‌های این زمینة علمی پیشنهاد کند. فاتح می‌نویسد که از جمله پیشنهادهای او برای واژه «اقتصاد»، واژه‌های «خانه‌داری»، «سودآسایی»، «سودشناسی» و سرانجام «سودورزی» است.
چنانکه از نوشته فاتح برمی‌آید از دهۀ دوم سده چهاردهم خورشیدی واژه «اقتصاد» رفته‌رفته در معنای «اکونومی» جا می‌افتد و واژه سَره «سودورزی» نیز نمی‌تواند جایگزین آن شود.
اکنون که نزدیک به صد سال از کوشش ناموفق مصطفی فاتح برای سَره‌سازی واژه «اقتصاد» می‌گذرد، ما برآنیم که برای پارسی‌سازی این واژه دست به کوشش دیگری بزنیم.
«هودمان» هم‌اَرزی برای «اقتصاد»
نگارنده برای وام‌واژه «اقتصاد» واژه پارسی و سَره «هودمان» را پیشنهاد می‌کند. «هودمان» از دو بخش ساخته شده است: «هود»+ «مان». «هود» کوتاه‌شده واژه «هوده» به معنای «نفع/ فایده» است، (چنانکه «بیهوده» معنای «بی‌فایده» دارد) و «مان» پسوند نام‌ساز است، چنانکه در «زایمان»، «ساختمان»، «گفتمان» (دیسکورس) «زادمان» (نسل) و…
برپایه این واژه‌گزینی، واژه «سود» را می‌توان در معنای «سود بانکی/ سهام و…» ویژه کرد و برای دیگر کاربردهایی که معنایی گسترده‌تر از سود مالی را پوشش می‌دهند واژه «هوده» را به کار برد. چنانکه می‌توان «هوده‌های نَفانی» را به جای «منافع ملی» پیشنهاد کرد.
امرداد - کورش جنتی
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر