ناموران ایران - یادی از استاد سعید نفیسی

استاد سعید نفیسی، نویسنده و پژوهنده‌ی نامدار ایران، در شب 22 آبان‌ماه 1345 خورشیدی، در بیمارستانی در تهران دیده از جهان فروبست. زندگی او سرشار از کار و کوشش بود. او حتا در روزهای پایانی زندگی که از تنگی نفس رنج می‌برد، شور بی‌کران خود را به ادبیات و فرهنگ ایران از دست نداد و از پژوهش‌هایی یاد می‌کرد که باید انجام می‌داد و از کتاب‌هایی نام می‌بُرد که آهنگ (:قصد) نوشتن‌شان را داشت. هیچ‌کس باور نمی‌کرد که تنها چند روز به پایان زندگی او مانده است. اما پس از هفتادویک‌سال زندگی سودرسان، زمان بدرود گفتن سعید نفیسی با جهان فرارسیده بود. اکنون شصت‌سال از روزی می‌گذرد که پیکر بی‌جان او را تا آرام‌جای جاودانی‌اش بدرقه کردند.

خاندان سعید نفیسی ریشه‌هایی دیرینه در فرهنگ ایران داشتند. نیای بزرگ او در سده‌ی نهم مَهی (:قمری) پزشکی درباری و شناخته‌شده بود و پدرش، میرزا علی‌اکبرخان نفیسی، ادیب و دانشمندی برجسته و در همان حال پزشکی نامور، دانسته می‌شد. او در زمان مظفرالدین‌شاه قاجار با درباریان پیوند و آمدوشد داشت. سعید نفیسی در چنین خانواده‌ی سرشناسی به دنیا آمد. او زاده‌ی 18 خورداد 1274 خورشیدی، در شهر کرمان بود. با این‌همه، دانش‌هایی آغازین را در تهران گذراند. زمانی که 15 ساله بود، به خواست پدر و با همراهی برادر بزرگش راهی اروپا شد و در سوییس و فرانسه درس خواند. نفیسی هشت سال را در باخترزمین گذراند و سپس به ایران بازگشت. 

کار او در بازگشت، تدریس در آموزشگاه‌های تهران بود. چندگاهی هم راهی اصفهان شد و به کار تدریس پرداخت تا آن‌که در وزارت فواید عامه سرگرم کارهای اداری شد. اما آن‌چه بدان دل سپرده بود، پژوهش‌های تاریخی و ادبی بود؛ کاری که با اشتیاقی شگفت‌آور بدان می‌پرداخت و چنان دانش گسترده‌ای در این زمینه به دست آورد که به تدریس در دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران فراخوانده شد و تا پایان زندگی به تربیت دانشجویان و آموزاندن میراث ادبی و تاریخی ایران به آنان، پرداخت.

نفیسی در کنار تدریس، به گردآوری کتاب سرگرم بود و اندک‌اندک کتابخانه‌ای گسترده و پرشمار از بهترین کتاب‌ها درباره‌ی ادبیات کهن و گذشته‌ی تاریخی ایران، فراهم کرد. کتابخانه‌ای که سپس‌تر بخشی از آن را به دانشگاه شیکاگو آمریکا فروخت و بخش بزرگی از آن را به‌رایگان در اختیار کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران گذاشت تا در آن‌جا، در قفسه‌هایی جداگانه، به نام خود او نگهداری و در دسترس خواستاران  گذاشته شود.

کتاب‌هایی که نفیسی در کتابخانه‌اش گردآوری کرده بود، دربردارنده‌ی آثار و سفرنامه‌های اروپاییان درباره‌ی ایران، کتاب‌های ایران‌شناسی، دیوان‌های شاعران، مجله‌ها و گاهنامه‌ها و روزنامه‌هایی بود که نوشته‌هایی درباره‌ی فرهنگ و ادبیات و تاریخ ایران داشتند و نمونه‌های دیگر. بخشی نیز ویژه‌ی دست‌نویس‌های کهن فارسی بود. او نزدیک به 1200 دست‌نویس کهن داشت. هر کتاب خطی که می‌خرید تاریخ خرید آن را پشت جلد کتاب یادداشت می‌کرد و درباره‌ی ویژگی‌های آن دست‌نویس، یادداشت‌های به پایان کتاب می‌افزود. بسیار نیز پیش آمده بود که از روی دست‌نویسی کهن نسخه‌ای برای خود فراهم می‌کرد. این کار را با دل‌بستگی و شب‌بیداری‌های بسیار انجام می‌داد.

استاد سعید نفیسی نویسنده‌ای توانا و کم‌مانند بود. او نثری روان، ساده و درخشان داشت و از پیچیدگی‌های زبانی که شیوه‌ی نگارش بیش‌تر نویسندگان هم‌روزگارش بود، پرهیز می‌کرد. آن‌چه از قلم استاد نفیسی به‌جا مانده است از نمونه‌های درخشان نثر فارسی معاصر است.

نفیسی و دل‌باختگی شوریده‌وار به کتاب

ویژگی دیگر استاد نفیسی دل‌بستگی و عشق بی‌پایان به کتاب بود. او در یافتن کتاب‌های دل‌خواهش شوری شگفت‌آور داشت و در جست‌وجوی کتاب سر از پا نمی‌شناخت. آثاری که نفیسی گردآوری کرد تنها به زبان فارسی نبود؛ بخش بزرگی از کتابخانه‌ی او را کتاب‌هایی به زبان روسی و انگلیسی شکل می‌داد.

استاد نفیسی درباره‌ی موضوعات گوناگونی قلم زد؛ پژوهش تاریخی و ادبی بخشی از نوشته‌های او را دربرمی‌گیرد؛ بخش دیگر نوشتن داستان و رُمان است؛ پاره‌ای دیگر برگردان (:ترجمه‌ی) کتاب به زبان فارسی است؛ شماری از کتاب‌های او ویرایش و پیشگفتارنویسی متن‌های کهن نثر فارسی است؛ پاره‌ای از آثار او چاپ دیوان‌های شعر شاعران کهن ایران است؛ بخشی دیگر سرودن شعر است که گاه‌گاه به آن می‌پرداخت؛ انتشار چند کتاب در زمینه‌ی واژه‌ها و فرهنگ‌های فارسی کار دیگر قلمی او بود و سرانجام نوشتن جستارهایی بسیار برای روزنامه‌ها و مجله‌های فرهنگی است.

استاد نفیسی به زبان و ادبیات فارسی عشق می‌ورزید و در این مهرورزی خستگی نمی‌شناخت. او حتا برای گسترش ادبیات فارسی، برنامه‌ای رادیویی را سال‌ها اجرا کرد و در آن برنامه با زبانی ساده از دامنه‌ی ادبیات ایران و بزرگان و چهره‌های برجسته‌ی ادیب روزگارش سخن گفت. در برنامه‌ای به نام «در مکتب استاد» نیز شرکت کرد که در آن به گوشزد لغزش‌های زبانی و دستوری‌ای می‌پرداخت که بسیاری در هنگام نوشتن یا سخن‌گفتن دچار آن می‌شوند. آن‌گاه شیوه‌ی درست نوشتن و سخن گفتن را یادآور می‌شد.

استاد سعید نفیسی در کنار آفریدن آثار ادبی و تاریخی بسیار و ماندگار، ویژگی‌های اخلاقی ستودنی فراوانی داشت که از او انسانی برجسته و نمونه‌وار می‌ساخت. او مردم‌دوست، انسان‌گرا و مهربان بود و در یاری به نویسندگان و پژوهندگان جوان از هیچ کمکی دریغ نمی‌کرد. بارهای بار پیش آمده بود که گران‌بهاترین دست‌نویس‌های کهن یا آثار کمیاب کتابخانه‌اش را بی‌هیچ چشم‌داشتی در اختیار خواهندگان و دانشجویان می‌گذاشت. در این کار بسیار گشاده‌دست بود. او در همه‌ی زندگی با سخت‌کوشی عاشقانه و شورمندانه، به شناساندن فرهنگ و میراث ادبی و تاریخی ایران پرداخت و راه را برای پژوهندگان و نویسندگان پس از خود هموار کرد. بی‌گمان تا زمانی که زبان فارسی زنده است، نام استاد سعید نفیسی ماندگار و جاوید خواهد بود.

یادش گرامی 

امرداد - نگار جمشیدنژاد