کاریز (قنات) قصبه گناباد، این شاهکار مهندسی باستانی و سازهی آبی شگفتانگیز جهان، امروز در چنبرهی تهدیدهای انسانی و سوء مدیریتها، در آستانهی فروپاشی قرار گرفته است. سازهای که پس از ۲۵ سده همنوایی با طبیعت، اکنون به دلیل دستدرازیهای انسانی، چرای بیرویه و تغییر کاربریهای مخرب در آستانهی یک فاجعهی تاریخی است. هشدارهای مسوولان میراث فرهنگی گناباد، زنگ خطری جدی برای سرپرستان امر است تا پیش از آنکه فرسایش و نفوذ آلایندهها، این میراث جهانی یونسکو را به دست فراموشی و فروپاشی بسپارد، رویکردی علمی و حفاظتی جایگزینِ سیاستهای کنونی شود.
به گزارش ایسنا، حمیدرضا محمودی با استناد به بررسیهای هیدرومکانیک و مدیریت سرزمینی حوضهی آبریز کاریز قصبه، گفت: پژوهشهای سنجشی و بررسیهای باریکنگرانه نشان میدهد که این میراث جهانی در آستانهی یک فروپاشی سیستماتیک است.
وی افزود: ما امروز با تهدیدات نوین آکادمیکی روبهرو هستیم که زنجیرهی حیات این شاهکار مهندسی را گسسته است و اگر کارهای صیانتی به شیوهی فوری و با رویکردی علمی انجام نگیرد، زیانهای وارده به این اثر ملی و جهانی جبرانناپذیر خواهد بود.
حفر چاههای غیرمجاز
محمودی قوژدی دربارهی یکی از جدیترین تهدیدات کنونی، به حفر چاههای غیرمجاز در گسترهی شهرک صنعتی کاخک اشاره کرد و گفت: تحلیلهای آکادمیک و فنی کنونی تأیید میکند که کندن چاههای غیرمجاز در گسترهی صنعتی کاخک، سبب پدیدآمدن مخروط افت شده است که تعادل دینامیکی آبخوان را برهم زده و دبی خروجی کاریز جهانی قصبه را به شدت تهدید میکند. این کار سرپیچی مستقیم از اصول مهندسی آب است که هزار سال پیش نوشته شده است.
توسعهی لجامگسیخته شهری و پدیدهی سفتسازی خاک
فرنشین اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد، در ادامه به موضوع گسترش شهرنشینی در گناباد، کاخک و 32 روستای پیرامون پرداخت و افزود: شوربختانه پافشاری بر گسترش شهری و روستایی لجامگسیخته در حوزه آبریز، به پدیدهای انجامیده است که در نوشتههای آکادمیک به آن سفتسازی خاک میگویند. این امر نرخ نفوذ آبهای سطحی را به کمترین اندازه رسانده و تغذیه طبیعی مادرچاهها را بریده است. به سخن دیگر، ما با بتنریزی و آسفالت در گسترههای حساس، راه رسیدن آب به شریانهای حیاتی کاریز را بستهایم.
آلایندههای صنعتی و کشاورزی؛ تهدیدی برای سلامت آب
محمودی قوژدی با اشاره به جایگیری (:استقرار) صنایع آببر و آلاینده در حوضه آبریز هشدار داد و گفت: امروز استقرار صنایع آببر فشار افزونی بر سفرهی زیرزمینی وارد میکند. از سوی دیگر، جایگیری صنایع آلاینده مانند گاوداریها، مرغداریها و واحدهای کارتنسازی در حوزهی آبریز، ریسک نفوذ نیترات و پسماندهای شیمیایی به لایههای آبده را به شدت افزایش داده است. این موضوع کیفیت آب شرب و کشاورزی گستره را به خطر انداخته و سلامت محیطزیست را تهدید میکند.
چرای بیرویه و مخاطرات بندسارهای غیرمجاز
محمودی قوژدی همچنین به اثرات ویرانگر چرای بیرویهی دام بر پوشش گیاهی اشاره کرد و افزود: چرای بیرویه در حوضه آبریز سبب از میان رفتن پوشش گیاهی و فشردهشدن خاک شده است. این کار فرسایش خاک را افزون کرده و در زمان بارندگی، رسوبات فراوانی را به سمت حلقههای چاه و کوره کاریز هدایت میکند که نتیجه آن بستهشدن مسیر آب است.
وی افزود: افزون بر این، ساخت بندسارهای غیرمجاز سبب گردآمدن ناگهانی آب میشود و در صورت شکستن این بندها، سیلهای انفجاری پدید میآید که با ورود به چاهها، سبب ریزش بدنه و بستهشدن کامل کورهی کاریز قصبه میشود.
دگرگونی کاربری زمین؛ ضربه نهایی به سیستم قنات
محمودی قوژدی در ادامه به موضوع دگرگونی کاربری زمین در پاییندست اشاره کرد و گفت: دگرگونی کاربری زمینی کشاورزی در پاییندست، مقصد مصرف آب را از میان میبرد. این امر انگیزهی مالکان را برای نگهداری و لایروبی کاریز سلب کرده و به مرگ تدریجی سیستمکاریز میانجامد. هنگامی که زمین کشاورزی از میان برود، دیگر کسی برای زنده نگه داشتن شریان آب کوشش نمیکند.
فرنشین ادارهی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گناباد با پافشاری بر اینکه کاریز قصبه به عنوان یک میراث جهانی در آستانهی فروپاشی سیستماتیک است، خواستار همکاری جدی دستگاههای اجرایی شد.
گفتنی است که کاریز (قنات) قصبه گناباد به عنوان ژرفترین کاریز ایران با دیرینگی 2500 ساله، یکی از مهندسی سازترین کاریزهای جهان است و به سخن بسیاری از کارشناسان، این کاریز از شگفتانگیزترین پدیدههای ساختهی دست انسان و نمادی از همنوایی انسان با طبیعت است.
کاریز قصبه در سال 1379 خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همچنین اثر تاریخی و ملی کاریز قصبه گناباد به همراه 10 کاریز دیگر در تاریخ 25 تیر 1395 (15 جولای 2016) در چهلمین اجلاس کمیته میراث جهانی در شهر استانبول ترکیه به عنوان بیستمین اثر ایران و اولین اثر استان خراسان رضوی، در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
خبرنگار امرداد: سپینود جم
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر