۸ مهر ۱۴۰۵

نام آوران ایران - مولانا؛ شور عشق در جان جهان

هشتم مهرماه 586 خورشیدی، یک از ستارگان تابناک اندیشه و ادبیات ایران، مولانا جلا‌ل‌الدین بلخی، زاده شد. او در یکی از آشوبناک‌ترین و خونبارترین دوره‌های تاریخی ایران، زمانی که اردوی مغول به سرزمین ما یورش آورده بودند، زیست. دوران کودکی را در شهر زادگاهش، بلخ، گذراند و سپس به همراه خانواده راهی قونیه شد و تا پایان زندگی سراسر آفرینشگرانه‌اش در این شهر بسر برد و در همان‌جا درگذشت. مولانا را باید از شمار برجسته‌ترین اندیشه‌ورزان زبان فارسی دانست. هشتم مهرماه در سالنمای کشور به نام او نام‌گذاری شده است.

مولانا جلال‌الدین محمد بلخی در شهر بلخ زاده شد. بلخ از کهن‌ترین شهرهای ایران بود و زادگاه مردانی اندیشه‌ورز. بهاءولد، پدر مولانا، یکی از ناموران بلخ شناخته می‌شد و در نزد پادشاهان خوارزمشاهی، بزرگ و گرامی بود. افزون بر این که مردی صوفی و عارف نیز بود. خبرهای ناخوشی که از یورش مغولان به ایران می‌رسید، بهاءولد را ناگزیر ساخت تا به همراه خانواده‌اش از بلخ کوچ کند. او در سال 610 مهی بلخ را برای همیشه تَرک کرد و راهی سفری دور و دراز شد. تنها کمتر از چهارسال پس از کوچ او بود که مغولان به ایران یورش آوردند و شهر بلخ را مانند بسیاری دیگر از شهرهای خراسان، ویران کردند.

بهاءولد در راهی که پیش گرفته بود به شهر نیشابور رسید و در آن شهر به دیدار عطار که سال‌های واپسین زندگی خود را می‌گذراند، شتافت. پسرش جلال‌الدین‌محمد را هم با خود به دیدار عطار بُرد. عطار ‌جلدی از کتاب «اسرارنامه»اش را به جلال‌الدین داد و برای او آینده‌ای درخشان پیش‌بینی کرد.

بهاءولد و خانواده‌اش به بغداد رسیدند و با همه‌ی پافشاری خلیفه‌ی عباسی در این شهر نماندند و راهی شهر قونیه در آسیای صغیر شدند؛ جایی که در آن سلجوقیان فرمانروایی می‌کردند. بهاءولد در سال 628 مهی در قونیه درگذشت و جایگاه او را در تدریس به پسرش جلا‌ل‌الدین‌محمد سپردند. از این پس مولانا همان روشی را در درس گفتن ادامه داد که پدرش دنبال می‌کرد.

دیدار با شمس تبریزی، دگرگونی در اندیشه‌ی مولانا

زندگی مولانا در شهر قونیه به‌آرامی می‌گذشت تا آن‌که قلندری صوفی به نام «شمس» که اهل تبریز بود، به قونیه آمد و با سخنانش آشتی در جان مولانا زد! پس از آن دیدار بود که مولانا شیوه‌ی خود را در تدریس دگرگون کرد وسرودن غزل‌های بسیاری را آغاز کرد و دست به تجربه‌های عارفانه‌ای زد که برای پیرامونیانش تازگی و شگفتی درپی داشت. مولانا اکنون، در سی‌وهفت سالگی، عارفی دیگر شده بود!

مولانا پس از دیدار با شمس، تا مدت‌ها درس آموختن به مریدانش و واعظی را رها کرد و شوریده‌وار پای سخن شمس نشست. از آن پس کار او شعر و ترانه و دف و سماع شده بود. این دگرگونی روحی برای مریدان مولانا پذیرفتنی نبود، از این‌رو درصدد آزار و راندن شمس برآمدند. شمس که از رفتار پیرامونیان مولانا آزرده شده بود، قونیه را رها کرد، اما مولانا فرزندش سلطان‌ولد را نزد شمس فرستاد و او را بازگرداند. این بار نیز مریدان مولانا به آزار شمس پرداختند. شمس بار دیگر و برای همیشه قونیه را بی‌خبر و ناگهانی تَرک کرد و هیچ‌گاه به نزد مولانا بازنگشت. مولانا تا دیرزمانی چشم‌به‌راه بازگشت شمس بود، اما انتظار او به سرانجام نرسید. از آن پس مولانا سرسپرده‌ی پیری عارف به نام صلاح‌الدین زرکوب شد و با مرگ او دل به عارف دیگر به نام حسام‌الدین چَلبی سپرد. به خواهش چلبی بود که مولانا کتاب «مثنوی» را سرود.

سرانجام مولانا در چهارم دی‌ماه 652 خورشیدی (672 مهی) درگذشت و او را در شهری که سال‌های بسیاری در آن زیسته بود –قونیه- به خاک سپردند. آرامگاه او زیارتگاه عارفان و دلباختگان به شعر و اندیشه‌ی اوست.


آثار مولانا

از مولانا جلال‌الدین بلخی چندین اثر به‌جا مانده است. نخست «مثنوی معنوی» در شش جلد است. این کتاب یکی از بزرگترین آثار عرفانی جهان است. مولانا در پنجاه‌سالگی سرودن این کتاب را آغاز کرد و تا پایان زندگی سرگرم این کار بود، اما مثنوی ناتمام ماند. مثنوی بیست‌وشش هزار بیت است و چه از دید ادبی و چه از نگاه اندیشگی، از آثار کم‌مانندی است که یک عارف ایرانی و به زبان فارسی سروده است.

اثر دیگر مولانا «دیوان کبیر» یا «دیوان غزلیات شمس» نام دارد. این کتاب بزرگ شصت‌ویک هزار بیت است و 3229 غزل و 1983 رباعی را دربرمی‌گیرد و نیز چند ترجیع‌بند. جوشش اندیشه‌ی مولانا در دیوان کبیر شگفت‌آور است و غزلیات او سراسر آکنده از شورانگیزترین واژگان و سخنان است.

«فیه مافیه» اثر دیگر مولانا است. این اثر مجموعه‌ای از هفتادویک مجلس مولانا است. دیگری «مجالس سبعه» نام دارد و مجموعه‌ی دیگری از وعظ‌ها و مجلس‌های مولانا است که از سخنان او گردآوری شده است. نامه‌های بسیاری نیز از مولانا به‌جا مانده است که در کتابی به نام «مکتوبات» آورده‌اند.

سخن درباره‌ی دریای بی‌کران اندیشه‌ی مولانا دشوار است و کسانی که به این کار پرداخته‌اند ناگزیر به نوشتن آثاری پُربرگ بوده‌اند. چرا که اندیشه‌ی مولانا از سویه‌های گوناگون درخور بررسی و شناخت است.‌ آن‌هایی که ستایشگر اندیشه‌های مولانا هستند، باور دارند که برخی از سخنان او با دانش امروز سازگار است. آن‌ها باور دارند که آن‌چه هایزنبرگ، فیزیک‌دان بزرگ سده‌ی بیستم آلمانی و برنده‌ی جایزه نوبل، گفت و باور داشت که درون هر ذره‌ای نیرویی هست که به آن ذره فرمان می‌دهد، در سخن مولانا هم یافت می‌شود: «جمله‌ی ذرات عالم در جهان/ با تو می‌گویند پیدا و نهان؛ ما سمیعیم و بصیر و باهُشیم/ با شما نامحرمان ما خامشیم». باز دلبستگان به اندیشه‌ی مولانا نمونه‌ی دیگری می‌آورند و می‌گویند که قانون جاذبه‌ی عمومی نیوتن در این بیت‌های مولانا یافتنی است: «ذره ذره کاندرین ارض و سماست/ جنس خود را همچو کاه و کهرباست؛ آسمان گوید زمین را مرحبا/ با توام چون آهن و آهن‌ربا». این که آیا چنین برداشت‌هایی از سخن مولانا درست است یا نادرست، بحث دامنه‌داری است، اما همان بیت‌ها نشان می‌دهد که مولانا اندیشه‌ورزی ژرف‌کاو بود و به دریافت‌هایی رسیده بود که برای زمانه‌ی او (سده‌ی هفتم) پیشروانه شناخته می‌شد.

مولانا انسان آزاداندیشی بود و راه خود را از دستگاه‌های اندیشگی و فلسفی زمانه‌اش جدا می‌کرد. او تنها خود را سرسپرده‌ی «عشق» می‌دانست و با این اندیشه، از مرزهای نژادی و زبانی فراتر می‌رفت و به انسان و مسایل او می‌اندیشید. او عشق به انسان و آفریننده‌ی انسان را بارها در سخنانش تکرار کرده است.

مولانا انسان‌ها را به همدلی و همبستگی فرامی‌خواند، از این‌رو انسان امروز از آموزه‌های او می‌تواند بسیار فرابگیرد و رو به جهانی بهتر و به‌سامان‌تر گام بردارد. بی‌گمان روز مولانا فرصتی برای شناخت اندیشه‌های والای او، پیوند میان فارسی‌زبانان جهان و نیز شناساندن بخشی از میراث بزرگ اندیشه‌ی ایرانی است.



امرداد - نگار جمشیدنژاد

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر