تیرگان، یکی از جشنهای مهم و از کهنترین جشنهای ایرانیان است. در گاهشمار اوستایی هر یک از سی روز ماه به نام یکی از ایزدان «ستودنی» نامیده شده است و هنگامی که نام روز و نام ماه برابر شود در این روز از این ماه جشنی برپا میشود. با برابرشدن روز تیر با ماه تیر جشن تیرگان برگزار میشود. این جشن با 10 تیرماه خورشیدی در گاهشماری کنونی برابری میکند.
یکی از یادبودهای ارزشمند روزگار ساسانیان اکنون در مشگینشهر دیده میشود. هرچند گذر زمان نوشتهی آن را بسیار ناخوانا کرده است، اما در نیمهی دوم دههی چهل خورشیدی، دبیره (:خط) آن خوانا بود و باستانشناسان توانستند آن را بخوانند و ترجمه کنند. اکنون آن ترجمه، تنها سندی است که ما را با درونمایهی سنگنوشته آشنا میکند. این اثر در زمان شهریاری شاپور دوم ساسانی پدید آمده است.
آنچه در «اِشکفت سلمان» در جنوب ایذه بازمانده است سنگنگارهای است که از یک دید همانندی ندارد. آن بیمانندگی به نگارکندِ زن و کودکی برمیگردد که بر صخره نقش بسته است و تصویری دیدنی از آنان را در روزگار چیرگی ایلامیان باستان نشان میدهد.
از شاهنشاهی اشکانی یادمان های اندکی بهجا مانده است. از اینرو هر یادمانی از آن دورهی تاریخی بسیار ارزشمند است. یک نمونه از یادبودهای اشکانی، سنگنگارهی «خونگاژدر» است. دریغا که این یادمان پُرارزش در آستانهی ویرانی است!
به گمان میرسد که سنگنگارههای ایران، هنری پیوسته است که گاه تا به اکنون نیز ادامه یافته است. هنوز هم برخی از بومیها گسترههای کشور ما نقشهای خیالی خود را بر روی صخرهها و سنگ میکِشند و سنتی را ادامه میدهند که از دورهی انسانهای پیش از تاریخ آغاز شده است. «سنگنگارههای جُربَت» نمونهای از آن آثار هنر ابتدایی هستند که هم نقشهای پیش از تاریخ را دارند و هم تصویرسازیها و نقشزدنهای بومیهای امروز را.
