یکی از کم‌مانندترین چهارتاقی‌های بازمانده از روزگار ساسانی، در استان ایلام جای دارد. این چهارتاقی (آتشکده) از زمان ساسانیان تا دوره‌ی صفویه روشن بود و در سده‌ی یازدهم مهی (:قمری) آتش سپند آن خاموش شد. این چهارتاقی که «سیاه‌گل» نام دارد، در پژوهش‌های باستان‌شناسی دارای ارزش فراوانی است.
آبگیری سد چم‌شیر و پیامدهای زیستی‌بومی آن نگران کننده است. پیامدی که دامن‌گیر هندیجان، ماهشهر، شادگان در خوزستان می‌شود.
در سراسر ایران سازه‌های چهارتاقی پراکنده‌اند و هر کدام گواه تمدن دیرینه‌ی این سرزمین دانسته می‌شوند. این چهارتاقی‌ها با نمای ساده اما دل‌انگیز خود، هم کارکرد آیینی داشته‌اند و هم سازه‌هایی برای دیده‌بانی بوده‌اند. مهرازی (:معماری) آن‌ها از ارزش فراوان برخوردار است، به‌ویژه آن‌که بسیاری از آن‌ها بر پایه‌ی دانش اخترشناسی ساخته شده‌اند و کاربردی از این دست نیز داشته‌اند. یکی از سازه‌های چهارتاقی ایران که هنوز هم پابرجاست، در کهک، در استان قم، جای دارد و به آن «چهارتاقی کرمجگان» می‌گویند.
شهر شیراز سرشار از دیدنی‌های تاریخی و آثار یادمانی روزگاران گذشته است. این شهر را با تاریخ پرشکوهش و زیبایی‌های دل‌فریب طبیعت آن می‌شناسیم. در میان یادمان‌های تاریخی بی‌شمار استان فارس، «چهارتاقی گهواره‌دید» نیز خودنمایی می‌کند. هر چند این سازه اکنون رنگ‌وروی چندان گیرایی ندارد اما از دید مهرازی (:معماری)، درخور یادآوری و بررسی است.
آرتور اپهام پوپ، خاورشناسی که پژوهش‌های درازدامنی در دهه‌ی هفتاد میلادی درباره‌ی هنر و مهرازی (:معماری) ایران انجام داده بود، آسمانه‌ی (:سقف) نیم‌دایره‌ای «چهارتاقی بازه‌هور» را کهن‌ترین گنبد جهان می‌دانست. به‌درستی هم در ایران سازه‌ی چهارتاقی‌ای دیرینه‌تر از بازه‌هور خراسان سراغ نداریم. از این‌رو ارزش این اثر تاریخی بیش از آن است که در نگاه نخست به‌گمان می‌رسد.
فروزک باستانی که اکنون خیرآباد نامیده می‌شود، تاریخی دور و دراز را پشت سر گذاشته است. دستِ کم می‌توان تپه ده‌وه را نام بُرد که نشان از آن تاریخ دیرینه دارد. در این تپه آثاری به‌دست آمده است که پنج هزار سال پیش ساخته شده‌اند. از همین نشانه می‌توان پی به دیرینگی این بخش از سرزمین‌مان بُرد. «چارتاقی خیرآباد» در چنین جایی سایه افکنده است.
