از تپه‌های باستانیِ چند‌هزارساله تا روستاهای سرسبز و یادگارهای تاریخی، البرز گنجینه‌ای از تاریخ، فرهنگ و طبیعت ایران را در دل خود جای داده است. گستره‌ای که روزگاری زیستگاه مردمان کهن بود و امروز نیز با گوناگونی جمعیت، روایتی زنده از رنگارنگی فرهنگ این سرزمین است.
استان البرز در گذشته‌های تاریخی به‌سبب داشتن دشتی گسترده، آب‌وهوایی دلخواه و خاکی بارآور (:حاصلخیز)، گستره‌ای برای باشندگی انسان‌های دوران‌های پیشین بوده است: پیوستگی‌ای تاریخی که تا اکنون ادامه دارد. این استان از آثار تاریخی، زیست‌بوم زیبا و گردشگری‌های بسیار برخوردار است و هم‌میهنانی از تبارها و شهرهای گوناگون ایران را در خود جای داده است.
روز بیستم مهرماه به نام «روز البرز» شناسانده شده است تا فرصتی بیش‌تر برای شناخت تاریخ، فرهنگ و دیدنی‌های این استان فراهم شود. شناخت گذرایی از این استان، پیش رو است.
شکل‌گیری استان البرز
در سال 1389 خورشیدی، با مصوبه‌ی دولت، شهرهای کرج، نظرآباد و ساوجبلاغ از استان تهران جدا شدند و کوچکترین استان ایران را به نام «استان البرز» شکل دادند؛ استانی که در دامنه‌ی رشته‌کوه بلند البرز، رَخت افکنده است و نقش‌ونگارهای پُرشمار از طبیعتی زیبا و آثار تاریخی دارد.
هفت شهرستان استان البرز را شکل داده‌اند: کرج، چهارباغ، اشتهارد، فردیس، نظرآباد، ساوجبلاغ و طالقان. بزرگ‌ترین شهر استان البرز، کرج است. پیشینه‌ی باستانی و کهن گستره‌ای را که اکنون استان البرز می‌نامیم، از محوطه‌های باستانی آن می‌توان شناخت، مانند: تپه چگینی، ازبکی، مردآباد و حسین‌آباد که تاریخی 9 هزارساله را در لایه‌های زیرین خود نگاه داشته‌اند.
از دیگر شهرهای استان البرز باید از این‌ها نام بُرد: کمال‌شهر، محمدشهر، ماه‌دشت، شهر جدید مهستان، گرم‌دره، گلسار، تنکمان و آسارا. نزدیک به 3 میلیون تَن در این استان زندگی می‌کنند و تبارهایی مانند لُر، کُرد، گیلک، یزدی، مازندرانی، آذری و تهرانی بافت جمعیتی استان البرز را شکل می‌دهند. به همین سبب گویش‌های چندی در استان البرز به‌کار می‌رود؛ مانند: گویش طالقانی، گویش قصرانی و تُرکی آذربایجانی.
شهرستان‌های استان البرز
افزون بر کرج از شش شهرستان دیگر استان البرز باید جداگانه یاد کرد. بدین‌گونه:
– شهرستان ساوجبلاغ: ساوجبلاغ به مرکزیت هشتگرد، دارای بخش‌های مرکزی، آسارا و اشتهارد است. ساوجبلاغ واژه‌ای ترکی به معنای «چشمه‌ی آب سرد» است. روستاهای این شهرستان بسیار و باغ‌های میوه‌ی آن فراوان است. ساوجبلاغی‌ها به زبان فارسی و آذری سخن می‌گویند. دیرینگی این بخش از استان البرز برپایه‌ی کاوش‌های باستان‌شناسی، هفت‌هزار ساله است.
تپه باستانی ازبکی
– شهرستان نظرآباد: این شهرستان دارای محوطه‌ی باستانی ازبکی است که خود گواه دیرینگی نظرآباد است. نمونه‌ای از نخستین خشت دست‌ساز انسان در این محوطه پیدا شده است. روستای تاریخی نجم‌آباد با ناموران بسیاری که از آن‌جا برخاسته‌اند، از جلوه‌های نظرآباد است.
– شهرستان طالقان: از شهرستان‌های دیدنی استان البرز یکی هم طالقان است. این گستره سرشار از جاذبه‌های گردشگری است. محوطه‌های باستانی آن نیز فراوان است؛ مانند: هورسی (هزاره‌ی دوم پیش از میلاد)، لمبران، روناسر، مرجان (هر سه وابسته به هزاره‌ی یکم پیش از میلاد) و نمونه‌های دیگر.
– شهرستان فردیس: این شهرستان دارای دو بخش و چهار دهستان و دو شهر است. دو بخش آن یکی مرکزی و دیگری مشکین‌دشت است. از دیدنی‌های فردیس این نمونه‌ها را باید یاد کرد: روستای فرح‌آباد که از زیباترین روستاهای استان البرز است؛ پارک فردیس با گستره‌ای 200 هکتاری؛ رزکان نو که گورستانی تاریخی است و ثبت ملی نیز شده است؛ مجموعه‌ی اسب‌سواری فردیس در درون شهر؛ مجتمع تفریحی الماس فردیس.
– شهرستان اشتهارد: بیش‌تر باشندگان این شهرستان را تات‌ها و آذری‌زبان‌ها شکل می‌دهند. مرکزی و پلنگ‌آباد دو بخش اشتهارد هستند. از فراورده‌های پُرآوازه‌ی اشتهارد پسته را باید نام برد. از دیدنی‌های این شهرستان این نمونه‌ها در خور یادآوری است: کویر اشتهارد و تپه‌های رنگین‌کمانی آن، رودخانه‌ی شور (ابهررود)، دستکندها که در ده کیلومتری اشتهارد جای دارند، غار نمکی با 350 متر درازا، دژ پلنگ‌آباد، گرمابه‌ی تاریخی صیادیه که از دوره‌ی صفویه باز مانده است.
– شهرستان چهارباغ: چهارباغ دو بخش مرکزی و رامجین، چهار دهستان و یک شهر است.
گردشگری و آثار تاریخی البرز
آثار تاریخی و دیدنی‌های گردشگی استان البرز آن اندازه است که گویای تاریخ آن باشد و از این استان جایی برای دوستداران میراث فرهنگی و طبیعی ایران بسازد. به بهانه‌ی روز البرز، به برخی از آن آثار نگاهی دوباره می‌اندازیم.
– تپه ازبکی: این گستره‌ی باستانی در شهرستان نظرآباد جای دارد. گستردگی آن به صد هکتار می‌رسد. بازمانده‌های شش‌هزار سال پیش در تپه ازبکی پیدا شده و تا یافته‌های وابسته به دوره‌ی مادها نیز در آن کاوش شده است. یان‌تپه، جیران‌تپه، دوشان‌تپه، گوموش‌تپه و مارال‌تپه از بخش‌های این محوطه‌ی تاریخی است.
– باغ لاله‌های گچسر: در بخش آسارا می‌توان باغ لاله‌های گچسر را دید. گونه‌های بسیاری از لاله‌های جهان در این باغ نگهداری می‌شود. این باغ هرساله پذیرای جشنواره‌ی لاله‌ها است.
– غار یخ‌مراد: این غار به دوران پیش از تاریخ ایران بازمی‌گردد. یخ‌مراد در چهار کیلومتری گچسر (در بخش آسارا) جای دارد. غاری طبقه‌طبقه است و به ثبت ملی نیز رسیده است. دیدن آن فرصت یگانه‌ای برای طبیعت‌دوستان است.
– پیست دیزین: این پیست مهم‌ترین پیست اسکی ایران است. در کوه‌های البرز جای دارد و با شمشک ِ شمیران که جایی برای انجام ورزش‌های زمستانی است، 11 کیلومتر دوری دارد. از سال 1348 سنگ بنای این پیست گذاشته شد و در گذر زمان شمار پیست‌های آن به 23 رسید. این جای تفریحی- ورزشی در زمستان‌ها ورزشکاران بسیاری را به‌سوی خود می‌کِشد.
– کاروانسرای شاه‌عباسی: این کاروانسرای تاریخی در زمان شاه‌سلیمان صفوی (درگذشته‌ی 1105 مهی) ساخته شده است. سه‌هزار متر مربع گستردگی آن است. کاربری آن در دوره‌های دیگر دگرگونی‌هایی یافت و اکنون یکی از آثار دیدنی استان البرز شناخته می‌شود.
– کاخ سلیمانیه: در درون گستره‌ی دانشکده‌ی کشاورزی و منابع طبیعی کرج کاخی به نام سلیمانیه دیده می‌شود که بازمانده از دوره‌ی قاجار است. آن‌جا مِلک شخصی صدراعظم فتحعلی‌شاه قاجار بوده است. نقاشی‌های از آن دوره در کاخ نگهداری می‌شود. بازدید از این سازه‌ی تاریخی از گردشگری‌های هنری استان البرز است.
– باغ پرندگان کرج: این باغ در گذر از اتوبان کرج- قزوین جای دارد. در این باغ می‌توان از گونه‌های در حال انقراض گرفته تا پرندگان آبزی، کنار آبزی، شکاری، طوطی و کبوترها را دید. شمار پرندگان آن بسیار است و از این دید گزینه‌ای درخور برای گردشگران به‌شمار می‌رود.
– قلعه احمدآباد: این قلعه، از خشت ساخته شده که به ثبت ملی نیز رسیده است. آن را در دهستان احمدآباد می‌توان دید. از آثار تاریخی البرز یکی هم همین قلعه قاجاری است.
– تپه مردآباد: تپه‌ی مردآباد (یا: ماه‌دشت) گستره‌ای باستانی از هزاره‌ی پنجم تا هزاره‌ی سوم پیش از میلاد است که در روستای مردآباد کرج نمایان است. این تپه، گویای دیرینگی بسیار گستره‌ای است که استان البرز کنونی را شکل می‌دهد.
– کاخ شهرستانک: از سازه‌های بسیار زیبایی است که به آثار تاریخی استان البرز جلوه‌ای دیگر بخشیده است. این کاخ را در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار ساختند و جایی برای باشندگی او در زمانی بود که برای شکار و استراحت به روستای شهرستانک می‌آمد. هنوز هم بازمانده‌ای از دیوانخانه‌ی بزرگ و اندرونی و چندین گرمابه و حوض کاخ پیداست. با باززنده‌سازی‌های انجام شده، کاخ شهرستانک جلوه‌ی زیبای خود را بازیافته است.
– سد امیرکبیر: یا سد کرج، در 25 کیلومتری شهر کرج و بر روی رودخانه‌ی کرج ساخته شده است. دیدن سد امیرکبیر، با کوه‌های گرداگرد سد، به‌راستی تجربه‌ای به یاد سپردنی است.
چند روستای گردشگری البرز
روستاهای استان البرز که مقصدی برای گردشگری شناخته می‌شوند، بسیارند. چند نمونه از آن‌ها را بیش‌تر باید شناخت:
– روستای تاریخی سیرود: روستای سیرود (یا: ساوجبلاغ) همان است که به آن «بهشت گمشده‌ی البرز» می‌گویند. سیرود دارای کوه‌های سر سبز، آب‌وهوای بسیار خوب و پوشش گیاهی فراوان است. گیاهان بسیاری در این گستره رشد می‌کنند که ویژگی‌های دارویی دارند. مردم روستا با زبان طبری سخن می‌گویند. دیدن سیرود برای هر گردشگری بی‌گمان دلخواه خواهد بود.
– روستای سیبان‌دره: به این دهکده «دره‌ی پروانه‌ها» هم می‌گویند و از دیدنی‌های شهرستان ساوجبلاغ شناخته می‌شود. رودخانه‌ی هزاربند از میانه‌ی سیبان‌دره می‌گذرد. آبشارهای آن نیز تماشایی است. برای گردشگران و کوهنوردان، سیبان‌دره هزار دیدنی دارد.
– روستای ورده: ورده را در شمال باختری کوهسار، از شهرستان‌های استان البرز، می‌توان دید. ورده بافت کهن خود را هنوز نگه داشته و یکی از سبب‌های زیبایی این روستا همان بافت دیرینه است. گرمابه‌ی تاریخی و آسیاب کهن آن هم تماشایی است. طبیعت پیرامون ورده جلوه‌ها دارد.
– روستای برغان: برغان میان دو شهر کرج و هشتگرد جای گرفته است. آلو، عسل، توت، سماق، گردو و لبنیات برغان آوازه‌ی بسیاری دارد. چهره‌ی روستا نیز از آن جایی برای گردشگری ساخته است.
خوراکی‌های استان البرز
خوراکی‌های مردم استان البرز بسیار است. برخی از آن‌ها را باید یاد کرد؛ مانند:
«آش ترش» که از شناخته‌شده‌ترین غذاهای این استان به‌شمار می‌رود و هواخواهان بسیار دارد. مواد اصلی آش ترش سبزیجات تازه مثل جعفری، اسفناج و تره، به همراه لوبیا، عدس، نخود، گندم و سیب زمینی است. «کشک بادمجان» که در البرز به شیوه‌ای جدا از دیگر استان‌های ایران فراهم می‌شود. البرزی‌ها این خوراک را با بهره‌جویی از سبزی‌های خوشبو بومی مانند نعناع و مرزه و همچنین افزودن رب انار برای ایجاد طعمی ترش و شیرین، درست می‌کنند. «دیماج» که با نان خشک یا نان لواش خرد شده، پنیر، گردو، سبزیجات بومی و گاهی کشمش و دوغ فراهم می‌شود. «آش ماشاب» که ترکیبی از ماش، گندم، برنج، سبزیجات خوشبو بومی و ادویه‌ها است. «قیمه نثار» که بسیار نام‌آشناست و خوشمزه. این خوراک با برنج، گوشت گوسفندی، خلال بادام، خلال پسته، زرشک، زعفران و ادویه‌های خوشبو فراهم می‌شود.
دیگر خوراکی‌های استان البرز عبارتند از: کوکو، کله‌جوش، یوان‌آش، لوبیا پیله و حلیم گوسفندی.
صنایع دستی استان البرز
نمی‌توان از کنار صنایع دستی استان البرز به‌سادگی گذر کرد. صنایعی مانند: سنگ‌تراشی، گلیم‌بافی، شیشه‌گری، منبت‌کاری، گلدان‌سازی، سفالگری، سوزن‌دوزی، معرق چوبی، سازهای سنتی، چلنگری و بسیاری دیگر. صنایع دستی البرز گویای هنر و فرهنگ والای این گستره از ایران است. گوناگونی آن صنایع در استان البرز نیز نشان از شمار فراوان هنرمندان البرزی دارد.
پی بردن به ژرفای فرهنگ و تاریخ گستره‌ای از ایران گرامی ما که اکنون استان البرز نامیده می‌شود، تنها با شناخت مردمان فرهنگ‌ور، آیین‌ها، آداب و سنت‌ها، ره‌آوردها، خوراکی‌ها، آثار تاریخی و زیست‌بوم آن شدنی است. روز البرز این فرصت را ارزانی می‌کند تا این استان را بهتر بشناسیم و با پیشینه‌ی آن آشنایی بنیادی‌تر بیابیم؛ استانی که گنجی از تاریخ و طبیعتی زیبا را در دل خود نهفته است. روز البرز را گرامی بداریم.
امرداد - نگار جمشیدنژاد
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر