اگر شدنی بود که 40 هزار سال به گذشته بازگردیم، انسانهای را در روزگار سنگی (عصر حجر) میدیدیم که در جایی که امروزه تیمره نامیده میشود، بر روی سنگهای صاف سرگرم نقاشی هستند. اما این کار تا اندازهای شدنی است! بدینگونه که هنوز هم سنگنگارههای آن انسانهای 40 هزارساله، بهجا مانده و دیدنی است. دربارهی «سنگنگارههای تیمره» بسیار گفتهاند و نوشتهاند.
روستای شواز، در استان یزد، نقشهای کهنی دارد که به آن سنگنگارههای «اسبقته» یا «هسبخته» میگویند. نقشهایی از انسانهای استورهای و بالدار، در آثار کهن روستای شواز نمایانتر است و نشان از باورهای بسیار دیرینهای میدهد که آگاهی باستانشناسان از آنها، چندان نیست.
در استان لرستان آثار بهجا مانده از دوران سنگ (عصر حجر) گوناگون و درخور نگرش است. در شمال کوهدشت، در جایی که کوه همیان است، یا در دشت رومشکان، غارهایی هست که نگارهها و آثاری از روزگار بسیار کهن انسان، یافته شده است؛ یعنی زمانهای که انسان غارنشین و شکارگر بود. نمونههایی از آن بازماندههای دیرینه، اما پس از پایان دورهی سنگ و در روزگارانی نزدیکتر (دورهی نوسنگی)، در «غار دوشه» پدیدار است و به گفتهای دیرینگیای نزدیک به چهار هزارسال پیش از میلاد دارد.
اگر از دور به پهنهای بنگریم که در کنار جادهای نمایان است، سنگهای ستبر و غولپیکری را خواهیم دید که خیالآفرین هستند. آن سنگها، در نگاه نخست، همانند شترهایی بهچشم میآیند که به شکلی پراکنده کنار هم و بر سینهی کوه، کاروانی را شکل میدهند. آنجا را «شترسنگ» مینامند؛ جایی که سنگنگارههایی از دوران نوسنگی را در دل خود نگاه داشتهاند و نشان از روزگارانی بسیار دور میدهند.
انسانهای کماندار و شکارگر، در روزگاران پیشاتاریخِ، تصویرگرانی چیرهدست بودند. آنها گمانها و باورهای آیینی خود را با ابزارهایی ساده بر سنگها و صخرههای صاف نقش میزدند. یا میکوشیدند تا نگارهای از رقصهای آیینی، حیات وحش پیرامونشان، و نبرد با جانوران را بکِشند. این کار بیگمان با تلاش و کوشش بسیار شدنی بود، اما چنین بهگمان میرسد که نگارگری بر سنگهای سخت و صخرههای ستبر را با دلبستگی و پیگیری شگفتآوری انجام میدادند؛ همانند آنچه که اکنون در روستای «بیژائم» از آن دوران تاریک و ناروشن پیشاتاریخی بهجا مانده است و نمایانگر هنر انسانهای بسیار دیرینه و کوشنده است.
بزرگترین نقشونگارهای پیش از تاریخ در ایران نقشهایی از انسانها و جانوران است که هر کدام نشانی از زندگی و چگونگی گذران مردم دوران پارینهسنگی را در خود دارند. نقشهای سنگی و صخرهای یادشده «نگارههای دره نگاران» است.
