نام «کعبه زرتشت» سالهاست بر یکی از شناختهشدهترین بناهای باستانی نقشرستم سایه افکنده است، در حالی که پژوهشهای تاریخی و کتیبههای ساسانی از نام دیگری برای این بنای رازآلود یاد میکنند؛ «بنخانک». در این نوشتار، دکتر رهام نوشیروانی و مهندس رامتین هوشنگی با نگاهی به شواهد تاریخی، معماری و کتیبههای برجایمانده، ضمن بررسی فرضیههای گوناگون درباره کاربری این سازه، بر اهمیت بهکارگیری نام اصیل «بنخانک» و جایگاه آن در حافظه تاریخی و فرهنگی ایران تأکید کردهاند.
«بن خانک» بنای مقدس و در عین حال رازآلودی که برخی آن را با نام «کعبه زرتشت » نیز می شناسند، بن خانک یکی از برجسته ترین و در عین حال رازآلوده ترین بناهای بازمانده از دوران ایران باستان و آرمیده در قلب سرزمین پارس ، بنایی است سنگی و منفرد در محوطه باستانی نقش رستم که با فاصله اندکی از آرامگاهای شاهان هخامنشی و در نزدیکی تخت جمشید قرار گرفته ، بنایی چهارگوش بر روی سکویی سه پله ای با ارتفاع حدودی 14 متر با ابعاد قاعده ای حدودا نزدیک به 7.3 متر ، ساختمانی از بلوک های بزرگ سنگ های آهکی تراش خورده با اتصالاتی دقیق و بدون ملات ، پنجره هایی کور در نما و اتاقکی کوچک در مرکز با سقفی پلکانی و هرمی شکل و تنها با یک ورودی در ارتفاع که آن را از طریق پلکانی قابل دسترس می دارد ، شباهت قابل توجه معماری بن خانک با بنای آرامگاه کمبوجیه دوم در پاسارگاد که در عصر متاخر برخی آن را با نام زندان سلیمان نیز می شناسند ، حکایت از یک شیوه معین در سنت معماری داشته که آن را به دوره هخامنشیان متصل می دارد و این ویژگی خود بر رازآلود بودن کاربری بنا بیشتر افزوده است .
اگرچه بسیاری از باستان شناسان ساخت بنا را به دوره پنجم و یا ششم پیش از میلاد نسبت داده اما هنوز قطعیتی در اثبات این امر وجود نداشته و در خصوص کاربری بنا نیز فرضیه ها یی چون محل نگهداری اسناد و متون های مقدس ، آتشکده ، آرامگاه سلطنتی و یا بنای آیینی یا نجومی به آن نسبت داده اند که تاکنون هیچگاه مستندات و یا پژوهش های مستدلی که با قاطعیت کاربری بنا را به موضوعی خاص اختصاص دهد ، بدست نیامده .
منشاء نام بن خانک در واقع مهمترین و مستدلل ترین سندی است که از کتیبه مشهور (( کر تیر )) موبد موبدان بزرگ ساسانی که بر ضلع جنوبی بنا و در بخش زیرین و مجاور کتیبه شاپور اول حک گردیده بدست آمده ،این نامی بود که ساسانیان بر این بنای کهن نهاده و آن را همواره مقدس می شمردند .
وجود این نام در مجاورت (( کتیبه شاپور اول )) که راویت کننده پیروزی های بزرگ شاپوراول بر امپراتوری بزرگ روم در سال 262 میلادی و همچنین اسارت امپراتور والرین بعنوان مهمترین رویدادی که در آن شخص امپراتور در میدان نبرد به اسارت درآمده ( زیرا تا آن زمان تقریبا هیچ امپراتور رومی دیگری به اسارت در نیامده بود ) و نگارش این رویداد به سه زبان فارسی میانه ساسانی ، پارتی یا پهلوی اشکانی و همچنین یونانی همگی نشان از اهمیت ویژه این نام همتراز اهمیت بنا در ثبت وقایع تارخی زمان خود دارد ، وجود متون یونانی آن در 70 سطر بر اهمیت شگرف بنا در ارسال پیام سیاسی خود برای جهانیان و بویژه جهان روم افزوده و از نگاه دیگر، نگارش کتیبه موبد موبدان کرتیر در مجاورت کتیبه شاپور و بر روی بدنه این بنا و آنهم با هفت قرن فاصله از زمان ساخت آن حکایت از اقتدار روحانیت زتشتی در کنار اقتدار سیاسی ساسانیان داشته ، کتیبه های که روایت کننده ساختار اداری شاهنشاهی ساسانیان ، جغرافیای سیاسی ایران ، جایگاه دین زرتشت و نظام مذهبی و آتشکده ها و بسیاری دیگر از این امور می باشند ، تماما بیانگر آنند که ساسانیان این ساختمان را نه یک بنای متروکه بلکه اثری تاریخی و دارای اعتباری سیاسی و مذهبی می دانستند و از این روی شاید شایسته تر باشد که با بهروری از نام (( بن خانک )) بعنوان تنها سند موجود در ساختار بنا در حفظ و پاسداشت هویت فرهنگی خود نیز کوشا باشیم .
بن خانک ، تنها بنایی از سنگ نیست بلکه روایتی خاموش از تداوم تاریخ و فرهنگ ما ایرانیان است ، شاید ارزش واقعی این بنا نه در آنچه امروز درباره آن می دانیم بلکه درآن چیزی باشد که هنوز نمی دانیم ، امروز بن خانک نه متعلق به یک قوم ، یک آیین یا یک دوره تاریخی بلکه میراث مشترک همه ایرانیان و بخشی از حافظه فرهنگی بشریت است ، پاسداری از چنین آثاری تنها حفظ سنگ و معماری نیست بلکه پاسداری از اندیشه ، هویت و تجربه هزاران سال تمدنی است که همچنان می تواند الهام بخش آینده باشد . هر سنگ این بنا سندی از شکوه گذشته و دعوتی به شناخت عمیق تر تاریخ است ، زیرا ملتی که گذشته خود را با دقت و احترام مطالعه میکند ، آینده خود را آگاهانه تر خواهد ساخت .
یاری نامه:
منابع
۱ – دانشنامه ایرانیکا مقاله کعبه زرتشت نویسنده علیرضا شاپور شهبازی
۲ – پرسپولیس ، جلد سوم ٫ آرامگاهای شاهی و دیگر بناها ( نویسنده اریش فریدریش اشمیت )
۳ – پاسارگاد گزارش کاوش های باستانی ( نویسنده دیوید استروناخ )
۴ -کتیبه شاپور اول بر کعبه زرتشت ( نویسنده فیلیپ ژینیو )
۵ -شاهنشاهی ساسانیان ( نویسنده تورج دریایی )
۶- زرتشتیان باورها و آیین های دینی آنان ( نویسنده مری بویس )
امردادفرزانه خسروی
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر