کهنترین سند شناختهشده دریانوردی جهان، برپایهی یافتههای باستانشناسی چغامیش خوزستان، نزدیک به هشت هزار سال پیش بازمیگردد؛ سندی که از وجود کشتیرانی در پهنهی آبی جنوب ایران نشان دارد. با این همه، پژوهشگران میراث دریانوردی باور دارند یکی از مهمترین پروندههای میراث ناملموس ایران در یونسکو، امروز در آستانهی تهدیدهایی قرار گرفته که از نابودی دانش سنتی ساخت شناورهای چوبی تا خروج لنجهای ایرانی از کشور را در بر میگیرد.
پروندهای برای هویت خلیج فارس
به گزارش ایلنا، آیدین رزمپیشه، مستندساز و پژوهشگر میراث دریانوردی و لنجسازی ایران گفت: سه سال است که روی پرونده «دانش سنتی لنجسازی و دریانوردی در خلیج فارس» کار میکنیم؛ پروندهای که در یونسکو در شمار میراث «در معرض خطر» ثبت شده و برای بررسی وضعیت و راهکارهای نگاهبانی آن پژوهشهای گسترده انجام شده است.
او پافشاری کرد: این پرونده، تنها دربارهی ساخت لنجهای چوبی نیست و «هویت پهنهی خلیج فارس» را نمایندگی میکند.
رزم پیشه افزود: هنگامی که از خلیج فارس سخن میگوییم، در حقیقت از یک نظام تمدنی دریایی حرف میزنیم. ورود پرتغالیها و انگلیسیها به این پهنهی آبی سبب شد آنها با مردمانی روبهرو شوند که بر آب زندگی میکردند و به زبان فارسی سخن میگفتند. هویت فرهنگی و ملی خلیج فارس با اصالت دریانوردی ایرانی گره خورده است.
ما ایرانیان از هشت هزار سال پیش در خلیح فارس کشتیرانی میکردیم
رزمپیشه باور دارد که اهمیت میراث دریانوردی ایران فراتر از نام جغرافیایی خلیج فارس است و به پیشینهای چند هزار ساله بازمیگردد.
او با اشاره به یافتههای باستانشناسی چغامیش خوزستان میگوید: کهنترین سند تاریخی دریانوردی جهان که در چغامیش کشف شده، وابسته (:مربوط) به حدود شش هزار سال پیش از میلاد مسیح است و نشان میدهد که در آن زمان در این پهنه آبی کشتیرانی میکردیم، نه تنها آمدورفت (:تردد) با قایقهای کوچک.
به گفتهی این پژوهشگر، شکلگیری نخستین ناوگان منظم دریایی جهان در دوران داریوش هخامنشی، تلاشهای کوروش برای گسترش دریانوردی و ساخت کانال میان نیل و دریای سرخ و همچنین نشانههای موجود بر روی سکههای ساسانی که از تجارت دریایی با چین پیش از شکلگیری راه ابریشم حکایت دارند، همگی نشان میدهند که دریانوردی بخشی جداییناپذیر از هویت تاریخی ایرانیان بوده است.
به گفتهی رزمپیشه، حتا بازگفتهای جهانگردان نیز گواه دیرینگی سنت دریانوردی ایرانیان است.
او با اشاره به سفرنامهی مارکوپولو میگوید: مارکوپولو هنگامی که به هرمز میرسد، تصمیم داشت سفر خود را از راه دریا ادامه دهد، اما با دیدن کشتیهای چوبی ایران این کار را نکرد. او نوشته بود که چوبها با طناب به یکدیگر بافته شدهاند و سفر با این کشتیها دیوانگی است.
رزمپیشه افزود: همین بازگفت (:روایت) نشان میدهد که فناوری کشتیسازی سنتی ایران پیش از ورود مارکوپولو وجود داشته و ایرانیان سدهها پیش از آن با همین شناورها تجارت دریایی انجام میدادند.
به گفتهی این پژوهشگر، نوروز با همراهی بیش از ده کشور، بزرگترین پروندهی ثبت شدهی ایران در یونسکو است، اما از دید ژرفای درونمایه (:عمق محتوایی)، پروندهی دریانوردی ایرانی ابعاد گستردهتر دارد.
او میگوید: این پرونده هر پنج بخش مورد نیاز برای ثبت در یونسکو را بهگونهی همزمان در خود دارد. در بخش شناساندن (:معرفی) این پرونده در سایت یونسکو، ویژگیهایی وجود دارد که اغلب شمار پروندههای همانند در جهان برای آنها آورده میشود، اما دربارهی برخی از ویژگیهای این پرونده هیچ عددی وجود ندارد؛ یعنی نمونه همانندی (:مشابهی) برای آن ثبت نشده است.
موسیقیای که فرمان ناخدا را میرساند
یکی از بخشهای کمتر شناختهشدهی این میراث، موسیقی دریانوردی ایرانی است. رزمپیشه گفت: فرمانهای ناخدا بیواسطه به ملوانان نمیرسید. ناخدا دستور را به فردی به نام «مطرب» میداد و او با نواختن ریتمهای مشخص، فرمانها را میرساند. حتا ضربآهنگها درخور ):متناسب) با اندازهی کارهای فیزیکی طراحی شده بودند؛ برای نمونه، برای بالا کشیدن لنگر به دست چندین تَن، ریتمی نواخته میشد که با فشار بدنی آن کار هماهنگی داشته باشد. به گفتهی این پژوهشگر، نظام سالنامهای (:تقویمی) دریانوردان جنوب ایران نیز نمونهای کممانند از همزیستی انسان با طبیعت است.
او گفت: اگر نوروز ایرانی با شکوفایی طبیعت آغاز میشود، سال نو دریایی با وزش بادهای موسمی آغاز میشد. روزهای پایانی تیر و روزهای آغازین امرداد، همزمان با آغاز بادهای موسمی، نوروز دریایی فرا میرسید. در این روزها مردان به دریا نمیرفتند و زنان برای سپاسگزاری از دریا و خواست روزی (:طلب برکت)، میوهها را به آب میسپردند.
به گفتهی او، در سالنمای دریایی جنوب، سال به جای 12 ماه به سه دورهی صدروزه و یک دورهی شصت روزه بخشبندی میشد و حتا آغاز روز نیز با غروب خورشید شناخته میشد، نه نیمهشب.
«بوم»؛ شاهکار مهندسی ایرانی
رزمپیشه در بخش دیگری از گفتوگو به شناوری به نام «بوم» اشاره میکند؛ کشتی چوبی بادبانی ایرانی که به گفتهی او یکی از پیچیدهترین نمونههای مهندسی سنتی ایران بهشمار میرود.
او گفت: بوم یک شناور اقیانوسپیما با سه دکل بادبانی بود که طراحی آن بهگونهای انجام شده بود که حتا با کوچکترین نسیم به حرکت درمیآمد. اما نکتهی نگرانکننده آن است که دانش ساخت این شناورها هرگز نوشته (:مکتوب) نشده است. بوم نقشهی ساخت نداشت و بهتمامی بهگونهی سینهبهسینه ساخته میشد که شوربختانه بخش بزرگ آگاهان ازاین دانش از دنیا رفتهاند و امروز دیگر کسی را نداریم که بتواند بوم اصیل ایرانی را بسازد.
این پژوهشگر یکی از مهمترین تهدیدهای پیش روی لنجسازی سنتی را بحران برآوردن (:تأمین) مواد اولیه میداند. به گفتهی او، در ساخت لنجهای سنتی از نوعی چوب به نام «تاج برمهای» بهره برده میشد؛ چوبی که از هند وارد میشد و پایداری بسیار بالایی در برابر آب شور داشت.
رزم پیشه افزود: چوبهای روسی دارای رخنههای فراوان هستند و در آب سنگین میشوند، اما تاج برمهای بیشوکم آب جذب نمیکند و سازگاری بالایی با محیط دریایی دارد. امروز برداشت این چوب در هند ممنوع شده و قیمت آن بسیار افزایش یافته است. اگر بخواهیم یک لنج سنتی را با استانداردهای گذشته بسازیم، تنها هزینهی چوب خام آن به صدها میلیارد تومان میرسد.
خرید لنجهای ایرانی؛ تهدیدی برای هویت ملی
رزمپیشه نسبت به خروج لنجهای سنتی ایران از کشور هشدار میدهد و میگوید در سالهای اخیر بخشی از این شناورها به دست کشورهای جنوبی خلیج فارس خریداری شدهاند. او باور دارد که موضوع تنها یک دادوستد اقتصادی نیست، بلکه هر کشتی چوبی که از ایران خارج میشود، بخشی از هویت ملی ما را با خود میبرد. اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است در آینده کشوری دیگر ادعا کند که دههها صاحب سنت لنجهای اقیانوسپیما بوده است. خرید لنجهای ایرانی بیهدف نیست و با موضوع هویت ملی و امنیت فرهنگی ایران پیوند مستقیم دارد.
به گفتهی این پژوهشگر، خاموش شدن لنجهای چوبی در خلیج فارس به معنای خاموش شدن بخشی از تمدن دریایی ایران است.
این پژوهشگر پافشاری کرد: اگر میخواستیم هویت دریانوردی ایران و پیوند تاریخی آن با خلیج فارس را به جهان معرفی کنیم، به بودجهای میلیاردی نیاز داشتیم، اما دگرگونیهای اخیر سبب شد نگاه جهانی بار دیگر به خلیج فارس و تنگه هرمز انداخته شود. اکنون باید از این فرصت برای شناساندن تمدن دریایی ایران و نیرو بخشیدن به دیپلماسی فرهنگی و رویارویی فرهنگی با دشمنان ایران بهره ببریم.
خبرنگار امرداد: سپینود جم
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر